De amicitia
Table of Contents
Siglorum conspectus -- Main menu

INCIPIT LIBER QUI DICITUR AMICITIA

[1. PROLOGUS.]

Dum girum celi Amicitia circumiret, manum super filios hominum extendendo, ut videret si esset intelligens aut requirens eam, inter Corpus et Animam Boncompagni oriebatur materia questionum quibus Corpus non desinebat de amicorum tergiversationibus lamentari et Anima conquerendi causam expressis rationibus removebat. Accessit ergo Ratio iudicis ordinarii locum assumens ex utriusque partis consensu. Iubet igitur quod Corpus inprimis alleget et sue conquestionis ordinem prosequatur. Corpus itaque officium gerens actoris taliter incipit allegare.

[2.] ALLEGATIO CORPORIS.

Mundanorum omnium imperatrix, Ratio, per quam reges regnant et iustitia conservatur in terris; que virga imperii tui corrigis universa; que sedes in sublime solio ius proprium unicuique conferendo; tibi suadeo, tibi suplico, tibi rogamina porrigo subiectiva ut digneris me respicere, digneris me audire, digneris rationabiliter intelligere que proponam; quia non repetam inutile, non repetam quod non expedit, non repetam a tuo tramite alienum. Nichil enim habeo adversus animam meam, quia sum idem cum illa; set vulneratum iaculis amicorum suspiro, defleo, ingemisco, quia manifeste video quod non est amicitia in amicis.

[3.] IDEO ANIME.

In linea generationis humane non fuit Corpus quod sic inciviliter loqueretur et orationem suam tam inregulariter picturaret. Quis enim quesivit ab igne calorem? Quis enim petivit potum ab aqua? Quis interrogavit si esset albedo in nive, Corpus inane? Sic, namque a Ratione rationem et audientiam postulasti, sicut rogares hominem ut tibi risibile demonstraret. Ergo dum paria inutiliter complecteris, indiges pena vel sensu. Preterea circa finem tue orationis enormiter deliquisti cum diceres: Nichil habeo adversus animam meam, quia sum idem cum illa. Non consideras quod caro concupiscit adversus spiritum et spiritus adversus carnem. Ego autem sum de angelica natura creata et tu factum de terra, immo de limo et fece terrestri. Te mecum idem esse fateris? Scirem quidem preterita, presentia et future, si tua non essem putredine sordidata. Nam corpus, quod corrumpitur, aggravat animam et deprimit terrena inhabitatio sensum plurima cogitantem, et tu dicis: Sum idem cum illa. Scio quidem quod omne totum constat ex partibus coniunctis, et quodlibet integrum predicat unitatem; set in omni toto pars preiudicat parti et quod est feculentius reflexibili cogitur caractere pervagari. Quod vero te dicis esse amicorum iaculis vulneratum, verum esse potest, si respectus habeatur ad umbratiles et vocales amicos. Verumtamen extrema dementia est si propter hoc suspiras, defles, aliquatenus ingemiscis; quoniam innumerabilibus accidit et infinite consimilibus iaculis vulnerantur. Profecto mala vel infortunia que plurimis accidunt a quolibet debent patientius tollerari. Dixisti etiam in fine tue orationis: Video manifeste quod non est amicitia in amicis. Nonne fuit ista conclusio puerilis, omnique digna pudore, et presertim cum amicitia sit res incomprehensibilis, licet eius effectus possit evidentius demonstrari? Orationem ergo tuam ineptissime terminasti; unde laus perorantis in fine penitus evanescit, nam finis inefficax summam cuiuslibet negotii dehonestat. Traducam denique rem de vitio in virtutem; procerto qui colit amicitiam de amicitie munere non diffidit, set sperat ab amicitia refoveri. Non tamen est colenda ut credatur consistere in amicis, quia principalem sedem noscitur in altissimis retinere. Porro quandoque amicitiam utiliter diffinisti, set nunc preteritorum nullatenus recordaris, unde video quod in multis pueriliter intabescis.

[4.] IDEO CORPORIS.

Heu quid faciam? Anima mea turbata est mihi, unde vigorem perdidi dicendi vel allegandi, quoniam in contentionem tractum, ab illa vulneror a qua sanari deberem; illa inpedimentum prestat que solatium teneretur conferre. Set te nunc alloquor, o Ratio, que celestia simul et terrena pari libramine moderaris, ut propositionem intelligas condolentis quod suum cum excusatione cogitur infortunium enarrare: Incipiam ergo a creatione mundi, tractabo de rerum principiis, de motu superiorum corporum et qualiter anime corporibus infundantur, premissis obiectionibus per singula respondendo.

[5.] INTERLOCUTORIA RATIONIS.

Ori tuo frena silentii iam impone, quia video quod materiam deseris inchoatam et velut fluctuans pervagando insistere prolixitati conaris. Est enim procul omnis prolixitas a favore, unde brevitati est propensius insistendum. Brevitas enim est in qua comode principale tangitur et utile accessorium non relinquitur. Non est ergo referendum in hoc themate de creatione mundi, de rerum principiis, de motu superiorum corporum et qualiter corporibus anime infundantur; quia ille solus hec novit qui fecit, licet quidam philosophi sint circa premissa inaniter oppinati et plurimi super hoc sententiam suam involverint sermonibus imperitis. Nunc ergo interrogationi mee responde: Auderet aliquis mortalium dicere quod in aliqua creatione fuerit cum creante, aut referre presumeret quod extiterit in rerum principiis cum distinguente principia rerum, aut infusionem viderit animarum? Quis enim elementa distinxit constituendo locales distantias inter septem speras planetarum que sub zodiaco permanent et per firmamentum volvuntur? Quis ignivit fulgora et coruscationum radios? Quis comprehendit cum de firmamenti sublimitate fit motus ad centrum et obscuritas visualis in permixtionibus linearum? Quis enim haurit. aquas de mari cum siphone aereo et facit eas dulcescere in momenta? Re vera ille solus per quem omnes in omnium opifice deo vivunt, in quo est integritas absque omni defectu. Per subtilitatem namque tuam gallus in horis non cecinit constitutis, dominabilis aquila non plumescit, non modulatur in arboribus philomena, leonum catuli non rugiunt in deserto et delphinus ad marina litora tuo non impellit artificio corpora defunctorum. Omnes quidem terras, aquas, animalia rationabilia et irrationabilia, arbores, plantas, vegetabilia, quelibet volucres, pisces et reptilia et cuncta que sub mundana machina continentur, natura differentia specifica informavit, proprietates unicuique conferendo, quibus ab hiis philosophis qui de rebus naturalibus tractant res quelibet calide vel humide, frigide vel sicce, et secundum quod potentiales et accidentales qualitates possunt naturaliter permisceri, assidue iudicantur. Isti quidem non mutant nec mutare possunt rerum naturas, immo satagunt per qualitates effectus cognoscere naturales. Video etiam quod omne semen terre proiectum proprio generi respondet, et si plura fuerint semina unumquodque suum exprimit genus. Verumtamen credam tibi quod scias de creatione mundi, de rerum principiis, de motu superiorum corporum et qualiter corporibus anime infundantur, si absinthio dulcedinem contuleris naturalem et si Coliseum vel Thermas seu Blachernam moveri facias et posueris Compostelle; set si hoc non feceris, nichil tibi disposui credere de premissis, quoniam ista per manus mortalium evelli, construi et destrui possunt, set celestia sunt procul a nobis et per manum summi artificis procreata, qui fecit solem in potestatem diei et lunam in potestatem noctis. Porro celum dicitur quia celatum est, quia celum celi domino terram autem dedit filiis hominum, unde non patent mortalibus ianue celestium secretorum. Nec tamen diffiteor quod humana conditio per signa celestia non possit quandoque de quibusdam futuris coniecturaliter presagire, sicut et in consimilibus aliquando vidisti omnimodam veritatem. Altiora igitur te ne quesieris, velud illi qui de trinitate disputare nimium subtiliter moliuntur, quia dum volare satages in solitudinem occultorum, alis inprovidentie decurtatis, corrues in mendacii laberinthum et cognitionem amittes utilem de rebus probabiliter manifestis. Ad tractandum igitur de amicitia revertaris, attentius providendo ne digredi ulterius audeas, nec circa inutilia revagari; quia digressio que per similitudinem vel colorem materiam non respicit inchoatam, abhominabile generat tedium auditori.

[6.] IDEO CORPORIS.

Si stilus perorantis candore non pingit igneo materiam inchoatam, non est aliquatenus admirandum, quia debile ingenium lucidum centrum scandere non valet et presertim cum origo anime de natura fuerit angelica, unde quod per eam infunditur corpori non est humanis ingeniis perceptivum. Sculpo igitur simpliciter plumbi lamina in silice, quia meum aurum tunc pallet ex nigelli rubigine in electro. Cum secretorum altissima penetrando me tue magnitudinis mole premere non desistis imponendo mihi silentium verecundum quid ergo faciam? Tacebo. Quare? Quia Ratio ratiocinando adverse partis allegationes subsequentibus obiectionibus confirmavit, unde materiam et intellectum perdidi allegandi; porro si iudex ordinarius in allegationum principio uni parti favorem exhibet manifestum, altera, si potest, ipsius debet iudicium evitare, quoniam nullum ius est adeo stabilitum quod ille qui supereminet partibus ipsum non faciat more sophistico vacillare. Igitur si ante cause ingressum contrariam presentio rationem, quid erit in sententia preferenda? Demum non video quod conveniat, non video quod expediat quod membrum capud repercutiat, unde allegationibus penitus renuntio et me tibi subdo totis affectionibus, Rationi, rogans et supplicans ut michi precipere non postponas quid agere debeam in hac parte.

[7.] DEPRECATIO RATIONIS.

Ex rerum principiis et motu superiorum corporum ad satis humilem articulum devenisti, me ante cause ingressum pro acrimonia iniuria et illato gravamine habendo suspectam; et postmodum continuato sermone procedis velud qui de iure diffidit; unde oratione compari et allegatione dispari, similiter cadis a iure; quia prius me laudasti propter veritatem, nunc me vituperas propter austeritatem; unde similiter desinis, quoniam audacter incepisti, humiliter perfinisti renuntiando allegationibus et postulando preceptum. Precipio ergo tibi ut depositis arrogantiis, velis iuri subesse, nec anominare presumas aliquod inhonestum, set studiosius animam tuam interroga de amicitia et generibus amicorum; que si defeceris in aliquibus respondendo, in fine suplebo defectum.

[8 .] IDEO CORPORIS.

[8.1] Celestis iudicis delegata mihi precepit, sicut audis, ut te interrogem de amicitia et generibus amicorum. Precor te igitur ut sicut questiones meas per capitula distinguam, ita distincte debeas respondere, satisfaciendo questionibus et querenti.

9. Quid sit amicitia.                   24. De sophistico amico.
10. Unde dicatur.                      25. De superstitioso amico.
11. De integrali effectu amicitie. 26. De amico retrogrado.
12. De amico.                           27. De amico fortune.
13. De amico propter amicum. 28. De amico mercali
14. De fideli amico                    29. De amico venativo.
15. De pari amico.                    30. De versipelli amico.
16. De amico dominabili.           31. De fucato amico.
17. De subicibili amico.             32. De voluptuoso amico.
18. De reali amico.                    33. De orbato amico.
19. De vocali amico.                  34. De futili amico.
20. De transcursibili amico.        35. De amico ventoso.
21. De conditionali amico.          36. De amico vitreo.
22. De amico ymaginario.           37. De amico propter inimicum.
23. De umbratili amico.              38. De ferreo amico.

[8.2] Triginta capitula triginta pariunt questiones, quas de Rationis edicto solvere utiliter procurabo. Tu vero studiosius perlege que solvuntur; quia sicut cibus non digeritur in stomacho evomentis, ita lectio volatilis et transcursa memorie non adheret.

[9.] QUID SIT AMICITIA.

Amicitia est effectus divine potentie, quo summa natura in angelis et hominibus operatur; vel: amicitia est regina celica, que in solis virtuosis habitaculum preelegit; vel sicut quandoque diffinisti: amicitia est innocentie radix, totius iocunditatis propagatrix, vere fidei sinceritas, cuiuslibet alacritatis robur, fundamentum pacis, omniumque bonorum origo.

[10.] UNDE DICATUR AMICITIA.

Amicitia dicitur ab amico superno deo, videlicet vivo et vero, qui dilexit humanum genus, liberum unicuique diligendi arbitrium conferendo.

[11.] DE INTEGRALI EFFECTU AMICITIE.

Effectum quidem amicitie integraliter comprehendere impossibile est, quoniam amicitia celestia et terrestria moderatur; unde nichil umquam boni sine ipsius effectu potuit terminari. Amicitia quidem in criminosis maculam nescit, gradum ignorat, quadam inenarrabili subtilitate girum celi circuit, a mari usque ad mare palmites suos extendit, subtiliter contemplatur absentem, non pigritatur cum negligente, hec plantat, hec rigat, et exhibet quodlibet incrementum, fugat vitia, virtutes inserit, spernit superbeam et amplectitur humilitatem, super quam posuit thronum suum; crescit in absentia et in presentia revirescit, non violatur auro, non corrumpitur muneribus vel argento nec flectitur precibus alicuius; servili non est subiecta timori, set pariter habitat cum sublimibus et abiectis. Isti autem sunt effectus venerabilis amicitie, sine qua nichil esse potest in vita presenti iocundum.

[12.] DE AMICO.

Si amicum generali vocabulo comprehendas, ad utrumlibet se potest habere et yronia vel equivocatio generatur; yronia, sicut dixit Dominus Iude proditori: Amice ad quid venisti? Equivocatio, quia sciri non potest utrum de fideli vel infideli amico mentio habeatur, quare dictum est: Amico fideli nulla est comparatio; nam hoc nomen amicus ex vitio diligentium et communi usu loquendi adiectivo cuilibet sociatur; unde secundum adiectionem variatur significatio substantivi.

[13.] DE AMICO PROPTER AMICUM.

Amicus propter amicum tamquam palmes a vite ab amico creatur et multipliciter germinando crescit cum propagine successive. Nam, cum radici fructuose arboris inseritur alterius fructificantis ramusculus, gerniina novella consurgunt, fructus uberius geninatur et ex dulci mixtura bonorum virtus famosa resultat et redditur ubilibet duplicata.

[14.] DE FIDELI AMICO.

Fidelis amicus dicitur a fide, non a fidelitate carnali: fidelis namque amicus, tam in prosperis quam adversis idem illibatam conservat. De ipsius quidem labiis mellis vena et lactis emanat. Hic est ortus conclusus in quo aromatum germina procreantur; hic est fons signatus cuius aqua nullis negotiorum turbinibus, nullisque pressurarum inundationibus turbidatur; purior est auro, candidior argento et odorem balsami superat fragrantia eius. Parvus tamen est numerus fidelium amicorum, quorum constantiam prosperitas non cognoscit, set hyems fortune subtiliter examinat universos et in tribulationum camino examinatius comprobatur.

[15.] DE PARI AMICO.

[15.1] Par amicus semper est in trutina veritatis, quoniam adiectivum substantivo consimili maritatur, unde per istam connexionem nominum intelligitur unica et specialis virtus per quam terna legitur fuisse antiquitus paritas amicorum; set hodie, sicut creditur, vix bina posset in orbe paritas reperiri. Hoc enim exigit paritas amicorum ut nichil honesti uni placeat quod possit alteri displicere, et quod omne commodum et incommudum reputent ex toto commune; immo, quod maius est, pares amici anhelare debent pariter ad virtutes, et quisque tenetur plus ex alterius quam suo profectu gaudere. Pares enim esse non valent nisi eorum conditio, etas, officium et voluntas, paribus votis et affectionibus, conveniant in utroque. Duo siquidem fuerunt amici quorum uterque ad bravium promuerit adipisci. Tunc ille amico suo qui propius veniebat, bravium contulit dicens: Reserva, quia precursus labore sum nimium fatigatus; et continuo retrocessit, altius proclamando et referendo constanter quod amicus eius bravium optinebat. Ille quidem penitus hoc inficians referebat omnimodam veritatem. Alter vero qui bravium optinuerat, circustantibus firmiter asserebat: Non est ita, set propter amicitiam qua sum sibi pariter copulatus, dicit me bravium accepisse. Sic denique fecit animos hominum vacillare quod pauci vel nulli potuerunt conicere veritatem.

[15.2] Audivi etiam in Grecia quod cum urbs Troiana erat in statu, quidam nomine Cliops interfecit regis filium cum uxore. Capitur hic et ducitur ante tribunal, cum celebrarentur exequie funeris deplorandi. Iubetur demum presidi ut illum subire faciat sententiam capitalem. Accessit tunc Everus cum quod parem amicitiam retinebat, et cum videret quod inrevocabili sententia dampnaretur, inquid alta voce: Heu cur occideris et ego dimittor qui magis reus extiti homicidii perpetrati? Capitur ergo hic et ligatis a tergo manibus ducitur ad decollandum. Cumque spiculator utrique crudeliter superesset, ait innocens condempnato: Qui sine te vivere non poterat, sine te mori nolebat; et ita fuere pariter decollati.

[15.3] In Grecorum namque historiis, reperitur quod tempore Alexandri Philippi Macedonis, Megaonides et Philadelphus erant pari amicitia copulati; cunique Megaonides propter homicidium ad patibulum traheretur, Philadelphus illius criminis tantum se reum esse dicebat, quod condempnatus penitus denegabat; quare Alexander duellum fieri iudicavit, in qua tanta fuit crudelitas preliandi, quod propter illata vulnera de utriusque salute singuli desperabant. Et tamen optinuit ille qui prius ad patibulum trahebatur. Unde Alexander, propter inauditam et ammirabilem dilectionem duorum, iussit eos omni diligentia custodiri et post eorum liberationem numquam fuisse leguntur qui tantam habuissent gratiam apud eum.

[16.] DE AMICO DOMINABILI.

Amicus dominabilis gradum trascendit et amicitia gradum ignorat, ergo est oppositio in adiecto. Verumtamen aliqui sunt dominabiles amici, licet raro contingat, qui cum subicibilibus familiariter conversantur; set tibi studiosius ab illo amico dominabili precave, qui tuum velle retinet carceratum et suum; vix contemplari attemptas, vel cui te oporteat abstergere pedes nec audeas coram ipso manus abstergere madefactas.

[17.] DE AMICO SUBICIBILI.

Subicibilis amicus dominabili cogitur famulari, quare provenit inregularis declinatio gradus, unde substantivum adiectivi consortium dedignatur, quoniam in adiectione ipsa empclipsim patitur hoc nomen amicus.

[18.] DE REALI AMICO.

Realis amicus ex re nomen accepit, quoniam de suis et alienis rebus libenter servit amicis. Set reales amicos per augmentum et diminutionem intelligere debes, quia secundum magis et minus iudicantur esse reales. Nam quidam clamidem sine pellibus elargitur, quidam prestat equum sine sella, vel e converso quidam exhibet prandium et non cenam, quidam bursam vacuam et cultellum sine vagina. Quorum diversitates ipsa munerum quantitas et affectus dantium te realiter edocebunt.

[19.] DE VOCALI AMICO.

[19.1] Vocalis amicus de sola voce servit amicis, dicit enim: O quam probus miles est ille comes, quam largus et iocundus et quomodo in militia reflorescit! Vel: O quam bonus clericus est ille, quam litteratus, et quanta morum honestate refulget! Sic enim omnes in suis dignitatibus et officiis commendantur. Simili namque modo possunt commendari canes et aves et hircorum testiculi qui veneunt in macello. Item, cum vocalis amicus amicum viderit de longinquis partibus venientem, subridet, et vix natibus elevatis de sede inquid: Amice, quantum stetisti! Deo gratias qui te fecit ad propria remeare! Bene tibi est ut audivi, unde multum iocundor. Et si res in contrarium se habet: De infortunio tuo multum contristor; nunc autem precipe in quocumque placet. Item in civitatibus et in magnis burgis multi sunt vocales amici qui sepe vadunt ad castella et villas et grata obsequia recipiunt ab amicis, set cum eorum aliquis amicum postea viderit, eum tenerrime amplexatur et inquid voce iocunda: Bene veneritis, quomodo vos habetis? est uxor vestra incolumis? et filii vestri potiuntur corporea sanitate? Vel: Quando maritabitis Isabellam? et paulo post: Ubi est hospitium vestrum? At ille respondet: Sum in domo Sempronii hospitatus; et vocalis illum exasperat dicens: In ammiratione stupesco quod in domo mea, que vestra est, non dignemini hospitari, quia cum viginti possetis ibi esse quandocumque placeret. Si autem diceret: Hospitium non habeo, responderet: In domo Titii potestis optime hospitari; vel: Ibitis et accipietis hospitium et precipietis mihi; ibitis ad domum meam; ego enim sum quibusdam negotiis prepeditus, non possum esse vobiscum. Et inquid illi cum quo vadit: O quantum est iste curialis et quomodo in domo sua michi liberaliter deservivit! Simili namque modo clerici forenses ab has qui sunt in civitatibus honorantur. Preterea magistri et scolares ex maiori parte sunt vocales amici, nam cum unus obviat alteri, salutat eum: Salvemini geminato, et postmodum agitando capud et apertis labiis subridendo, inquid: Cur non venitis ad hospitium vestrum? Scitis enim quod sum totus et totaliter vester et pro vobis facerem quicquid deberem agere pro amico. Respondit ille: Bene scio gratia vestri, quia semper fui vobis indissolubili amicitie vinculo copulatus. Numquid non recordaris quod quandoque habuisti vocalem amicum qui te frequenter ad convivium invitabat, cuius invitationes reputabas inanes, quia sciebas illum avaritie crimine laborare; ceterum die quadam ad ipsius instantiam finxisti te velle morari; unde ille infremuit spiritu et facies eius in colorem cineritium mutabatur, ab intimis dira suspiria protrahendo. Item, quidam miles cui sepe contuleras obsequia oportuna tibi frequenter dicebat: Cur non precipitis michi? Cur non imperatis homilli et fideli vestra? Et iterum aiebat: Rogarem Deum ut cordi vestro infunderet quod michi precipere dignaremini. Unde cum hec assidue repeteret, postulasti ab eo ut tibi unum equum concederet usque Galeram. Ille autem dixit: In aliis precipiatis, quia de meis equis vobis vel alicui non proposui hoc tempore deservire, et ita respondebat in omnibus postulatis.

[19.2] Item multi sunt vocales amici qui ad prandium vel ad cenam cum summa instantia plures invitant, quibus calicem aque frigids vix preberent. Dicitur etiam multotiens ab eisdem: Certe non solum vobis verum etiam canibus et gattis vestris, dilectionis vestre intuitu, libentissime deservirem. Iteni infinite sunt qui conditione vel interrogatione premissa, taliter invitant amicos: Si placeret vobis esse nobiscum, plurimum gauderemus; vel: Cur non estis nobiscum? Porro conditionalis invitatio ab hospitio repellit amicum, et interrogative orationi particula negativa turpiter implicatur. Set pauperes vel inopes coguntur esse vocales de quibus non potest rectum iudicium exhiberi, quia si forte divites essent, in eadem condempnatione manerent. Item amicus vocalis consilia tibi exhibet non rogatus, et de tuis actibus te quandoque commendat, quandoque arguit et increpat, ad largitatem vel avaritiam exhortando. Et est notandum quod omnis vocalis amicus similis est illi qui replet vento vesicam; nam polliceri multa et nichil attendere nichil aliud est quam vesicam vento replere. Inflata quidem vesica crepat et ventum parturit cum derisu, et vocalis amicus velud pulvis qui turbine rapitur evanescit et aerem verberat mentiendo.

[20.] DE TRANSCURSIBILI AMICO.

Transcursibilis amicus occurrit amico, plurimum letabundus amplexatur eum et spondet obsequia dicens: Ecce venio vobiscum quocumque placebit. Vadit et transcurrit huc et illuc et cum amico diversa loca regirat, set in aliis non vult alicui deservire. Occurrit etiam multotiens transcursibilis amicus principibus, magnis ecclesiarum prelatis, militibus et dominabus famosis, promittendo ea que vocalis amicus promittere consuevit. Transcursibiles etiam amici possunt dici scolares qui, conductis equis cum illo scolari qui metam sui studii terminavit vel est ad dignitatem promotus, per aliquot stadia solatiando transcurrunt.

[21.] DE CONDITIONALI AMICO.

Conditionalis amicus absque conditione non servit amico, ut: Si mihi dederis dabo, si non contuleris aliquid, retinebo. Ait enim: Eligas utrum velis esse amicus et michi de tuis cum expedierit subvenire, alioquin sint tua tibi et mea michi. Quidam scolaris habebat Codicem incorrectum, quare a conditionali amico subvenientiam sui Codicis postulabat. Et ille inquid: Digestum meum corrigere peroptabam, et suum non permisit me aliqua ratione videre. Unde miror cur non erubescit Codicem postulare. Profecto qui non vult michi cum expedit amicari, non querat a me solatia oportuna, quia non sum aliene subditus potestati.

[22.] DE AMICO YMAGINARIO.

Amicus ymaginarius est ille quem numquam vidisti et tamen sub quadam ymagine fame ipsum diligis et commendas credens quod tibi debeat favorabiliter amicari. Set firmiter scias quod istiusmodi amicitia sepius evanescit et in ipso partu facit abortum. Non enim scire potes cuiusmodi coloris animal erit antequam nascatur. Profecto multi videntur esse amici priusquam cum eis habeatur familiaritas diuturna, set illorum novissima sunt amariora felle.....

[23.] DE UMBRATILI AMICO.

[23.1] Umbratilis amicus sub umbra et velamine amicitie grata studet plurimis obsequia exhibere donec efficere valeat quod intendit. Umbratiles namque amici verisimiliter dici possunt multi qui sunt lepra dignitatis infecti; quoniam antequam essent promoti venena fraudis et avaritie occultabant spondendo premia et munera pollicendo hiis cum quibus assueverant familiariter conversari. Quorum dolositates et cavillationes te non proposui amplius edocere, quoniam experientia ipsa te sepius erudivit. Nam quilibet cuilibet dicit amico quod si ad dignitatem aliquam perveniret, mores non gereret promotorum; set quandocumque pervenit, se ad ignem Chayphe cum iam diu promotis citius calefacit et amicum osculo prodere non pavescit, inpedimenta et excusationes plurimas inducendo.

[23.2] Sic enim omnis cui, ex dignitatis altitudine, superbie vesica tumescit, non habet memoriam alicuius nisi districti consanguinei vel nepotis aut illius qui vel que mitigare consueverat furorem vesani et ducere bubalum in plagellam. Ceterum tu non dolere non posses et ultra quam dici valeat contristari. Si tibi soli accideret, si hec esset specialis iactura, set fulcitum es innumerabilibus sociorum agminibus, quorum voces et querimonie resonant in excelsis, quia dignitas que indignos consueverat facere dignos, facta est miserabilis et indigna. Demum si aliquem inveneris qui non mutetur, mitte lapidem in acervum Mercurii et sculpe homogeneum in tabella, ne signum miraculi dilabatur. Set credis et sperare non desinis quod famosa liberalitas comitis Nicholay de Castello Novo in dignitatis ascensu non possit nec debeat inmutari, quod esse poterit forte; set cum hoc videbis, dicas: Unus sollus fenix est animal, et abies convertitur in ebanum que non consumitur ab ardore.

[23.3] Umbratiles etiam amici sunt scolares qui ad magisterium promoventur. Nam cum sub aliquorum ferula militant addiscendo, suis doctoribus montes et maria pollicentur, utendo iugiter blanditiis venativis, set postquam ascendunt cathedram magistralem, venenum detractionis, quod in precordialibus latitabat, contra suos magistros fundere non desistunt et ad ipsorum vituperium et exitium expendere vires et operas pre ceteris adnituntur. Item quidam habet pulcram filiam vel uxorem, vel sororem, vel cognatam, vel nepotem in cuius amore amicus umbratilis ardet. Incipit ergo illi totis viribus deservire, videns quod aliter non valet suum propositum adimplere. Sicque sub talis amicitie umbra iam fuerunt infinite delusi. Nam et in multis rerum generibus amicos posses umbratiles appellare.

[24.] DE SOPHISTICO AMICO.

[24.1] Sophisticus amicus est ille qui sophistice loquitur et mentiri nullatenus erubescit, ut ille qui venderet amico hyspanicum auricalcum pro auro, vel pro balsamo terbentinam. Dico ergo in genere quod quicumque rem sophisticam scienter vendit aut vendi permittit illi qui confidit in eo, amicus debet sophisticus appellari. Quidam nepotem habebat que clauda erat et brevis nimium in statura, unde illam non poterat maritare. Fecit ergo hic subtalares cum altis ei suberis preparari et iussit quod non se de loco moveret. Sicque sophisticus in sophisticatione duplici decepit amicum.

[24.2] Idem etiam faciunt mulieres que cervices sophisticis ornant capillis. Item quidam asinum commodatum abscondit et similis coloris corium comparavit recenti sanguine rubricatum, quod illi cuius fuerat asinus voce flebili presentavit firmiter asseverans quod idem asinus morte cecidit repentina. Ille quidem ait: Noli propter hoc flere quia michi de casu fortuito non teneris.

[24.3] Item sophistice amici possunt dici quilibet mercatores, et maxime apothecarii aromatum et spetierum, atque pannarii et machinarii mensores, qui vix aut numquam sine sophisticatione mercationes exercent.

[25.] DE SUPERSTITIOSO AMICO.

Superstitiosus amicus in naribus defert spiritum et sinapim, unde quorumlibet amicitia sibi fetere videtur, et ex quodam arrogantie fastu cuilibet superesse laborat, nam omnibus detrahit, cunctos deridet, mores alienos reprehendit et suos commendat.

[26.] DE AMICO RETROGRADO.

[26.1] Amicus retrogradus prius fervet, secundo tepet, tertio evanescit et quicquid incipit cum desiderio, deserit cum pudore; nam sepe in obsequiis amicorum velud aqua bulliens fervere videtur, et paulo post ut gambarus retrocedit et in dilectionis proposito frigidior glacie reperitur.

[26.2] Duo erant amici quorum unus proposuerat limina beati Jacobi visitare, cui retrogradus ait amicus: Sine me non ibis, quia tua presentia carere non possum. Quid plura? Condidit testamentum et, rebus necessariis preparatis, cepit cum euntibus properare. Post biduum autem dixit amico: Sine dubio me regredi iam oportet et ita rediit festinanter. A vicinis namque derisus, iterato secutus est peregrinos et incontinenti dixit amico: Expectabo te hic, quoniam ad Sanctum Jacobum disposui non venire et domum nolo regredi pro pudore.

[26.3] Item duo erant qui ligna simul habebant excisa. Dixit amicus retrogradus: Ex his navem fieri faciamus. Respondit alter: Sit in beneplacito vestro. Sequenti vero die retrogradus ait: Non esset nobis ita utile navem habere sicut duas galeas, et hoc totum placebat amico; et paulo post retrogradus ait: Stultitia esset navem facere vel galeas, inmo faciamus construe domos et torcularia que plus valebunt. Respondit alius: Vestro arbitrio recoXXXXXXX et retrogradus inquid: Certe utilius esse nobis facere navem et ita retrogradus amicus quantumcumque ipsius consensit voluntati numquam in eodem statu pterit permanere.

[27.] DE AMICO FORTUNE.

[27.1] Amicus fortune tamquam rota volvitur et iudicat secundum casum si Latini Constantinopolitanos XXXXXXX

[27.2] Item non longe vidisti a Capua et Salerno quosdam populos qui die dominico militibus regis Sicilie cum frondosis ramis arborum et floribus occurrerunt, altis vocibus clamantes: Vivat Tancredus rex Sicilie, vivat, et Teutonicus moriatur; cum autem die lune proximo, imperatoris exercitus regis milites perfugarent, illimet militibus imperii similiter occurrebant altius proclamando: Vivat Henricus romanorum imperator, vivat, vivat et Siculus moriatur. Nam infinita exempla de amicis fortune possunt in omnibus negotiorum eventibus reperiri.

[28.] DE AMICO MERCALI.

[28.1] Amicus mercalis propria sub quadam curialitatis specie largitur, sperans recipere duplicata, sicut sepe faciunt Spoletani qui scuta et ornatus equorum principibus, ecclesiarum prelatis et militibus offerunt, sperantes pretium recipere consuetum et insuper munera copiosa.

[28.2] Item quidam elephantes, quidam camelos, quidani equos vel ursos et diversa genera bestiarum et volucrum quidam anulos, gemmas, vasa et huiusmodi metallica instrumenta, quidam pallia, cultras, pulvinaria, pelles et pannos diversorum generum, quidam balsamum, tyriacham, muscum, nuces muscatas et indicas, gariopholos et huiusmodi aromata sub eadem curialitatis specie donant; quorum aliqui, iuxta suum desiderium premiantur et multi frequenter amittunt donata. Set ille qui offert nebulas recumbentibus non est mercalis amicus, immo exercet quoddam officium paupertatis.

[29.] DE VENATIVO AMICO.

[29.1] In laqueum venantium te frequenter amicus impulit venativus, quem non inmerito iudico esse hystrionem (1) qui cani potest verisimiliter comparari. Canis enim illi agitando caudam applaudit qui sibi exhibet panem vel ossa; et apud eum sunt custodes pecudum in honore. Sic et hystrio ad illum habet respectum, illum extollit, illum ad tempus commendat a quo recipit vel recipere munera sperat; ad tempus; ideo dixi, quia velud canis evomit et resumit, unde nullum donum digeritur in stomacho hystrionis. Latrat canis ad regem, vituperat hystrio virtuosum; applaudit canis porcario, inclinat hystrio mulioni; gerit etiam similitudinem meretricis que semper plus offerenti supponit.

[29.2] Venativus etiam amicus potest dici quilibet hospitator qui subtiliter circuit et venatur, utendo sermonibus inductivis, ut in proprium alienum convertat. Et ut possit a te ingeniosius extorquere, quasdam retinet domicellas in domo formosas, que semper utuntur blandities venativis, et aliquis frequenter parcit filie vel uxori. Sic cum hamo Veneris sagaciter vult piscari.

[29.3] Venativus insuper amicus potest dici quilibet adulator, et mulieres fere omnes sunt venatrices amice, quia retia et laqueos tendere non desistunt, quibus animos et pecuniam capiant incautorum.

[30.] DE VERSIPELLI AMICO.

[30.1] Versipellis amicus velud scorpio fundit cum cauda venenum; habuisti semper multos versipelles amicos, qui lacte dulcedinis atque adulationis oleo capud tuum in aliquorum presentia demulcebant, set postquam terga dabas, post te nasos convertebant in rugam dicentes: Iste Boncompagnus diu est in isto dictamine commoratus, unde non est mirum si quasdam epistolellas facere novit et aliqua dictamina memorie commendavit. Respondit quidam quicum vitium intellexerat versipellis: Istud enim est super omne mirabile ammirandum, cum numquam studuerit in theologia, non in iure canonico vel civili, nec etiam in scientia physicali, et ita tractat de qualibet facultate sicut esset in omnibus eruditus. Respondit alius versipellis amicus: Procul dubio audivi quod per artem notoriam et suffragia spirituum immundorum talia operatur. Aiebat etiam tertius versipellis: Hoc non potest aliquis diffiteri quod hec et maiora non faciat, set intemperans est et superstitiosus, quia quandoque defert samitum et purpuram deauratam et quandoque, ut egenus, est vestimentorum vilitate abiectus. Respondit aliquis: Dicas quicquid vis, quia non est homo vivens qui sciat se moribus omnium melius conformare. Et versipellis dicebat: Ha, ha, non cognoscis hominem sicut ego; si scires quid pro quadam fecerit muliere! et cetera que sequuntur. Profecto hec est detrahentium consuetudo, quod quando scientiam vituperare non possunt, convertunt se ad dehonestandos mores, ut utrumque unius occasione confundant. Item versipellis amicus te hore iocundo salutat, brachiis teneris amplexatur et inquid: O fons indeficiens et philosophorum corona! Set precave, quia in eadem serie commendationis aut corrugabit nasum aut torquebit labia subridendo, seu linguam mittet a tergo, vel claudet unum oculum faciendo nutum derisorium, aut agitabit capud, vel sicut hystrio manu vel pede subdole derisionis inditia demonstrabit. Super huiusmodi enim te non proposui amplius edocere, quia corporeorum gestium et motuum notitiam iam habes, quoniam fecisti librum De gestibus et motibus corporum humanorum in quo humanum ingenium superasti unde, si bene recolis, innumerabiles te cupientes deludere delusisti.

[30.2] Item versipellis amicus nunc michi, nunc tibi et cuilibet venetiva suasione blanditur et utrique parti proditoriis adulationibus nititur complacere; set frequentur qui prius fuerant inimici dolositates patefaciunt versipellis, nam omnes qui aliqua felicitate prepollent, semper habent in suis facultatibus et officiis huiusmodi versipelles amicos.

[31.] DE FUCATO AMICO.

Fucatus amicus admodum aucupis proicit escam ut aliquem cadere faciat in malivolentiam auditorum, et dicitur fucatus a fuco, quia, sicut mulier ad sophistice pulcritudinis augmentum fucum apponit, ita fucatus amicus albedinem et rubedinem dilectionis premittit, ut in suorum verborum positione veritas esse cernatur. Inquid enim: Universi scitis quod ego diligo marchionem et michi est consanguinitatis linea copulatus, verumtamen diffiteri non audeo veritatem, quia sine dubio male duxit exercitum suum et viliter auffugit de bello campestri. Item: Robertus probus nauta est et michi est amicitie vinculo copulatus, verumtamen illum excusare non possum quod per culpam et fatuitatem suam passi fere fuimus naufragium et confuse; nonne, flante circio, sibi sepe dicebam: Tene ad ursam, et ille in contrarium peragens ad pogium nitebatur firmiter asserendo quod eramus circa Brundusium cum parum distaremus a Cipro? Preterea post fractionem antenne volebam incidere artemonem ut, alleviata prora, ponerentur ancore cum sparteis, quod fieri penitus recusavit. Item: Quod dominus Azo non sit in iure civili peritus nemo dicere potest, et ego ipsum diligo sicut specialem amicum, verumtamen enormitates et proditorie cavillationes eius michi placere non possunt. Nam Titio solummodo quarta pars ex falcidia competebat, set ille non servato recto tramite iuris sub velamine ypothecarie actionis medietatem sibi hereditatis adiudicavit pretendens occasionem quod idem Titius post decessum Antonii solverat de propriis legata et fideicomissa. Item: Magister Maurus satis est in phisicali scientia eruditus, et ego sub illius ferula in physica militavi et ipsum revereor sicut dominum et magistrum, set salva reverentia magistrali non debebat patienti sinocham exhibere catarticum laxativum. Similiter nudius tertius cuidam tisico ... set nolo amplius dicere quia magistrum debeo revereri. Preterea frequenter dicit contra sententiam antiquorum. Item: Domina Agimbergula mulier est nobilis et formosa et ego suorum parentum intuitu ipsam diligo sicut filiam vel sororem, set tam vili et turpi homini supposuit quod viva deberet in rogum proici, spectante omni populo, comburenda.

[32.] DE VOLUPTUOSO AMICO.

Voluptuosus amicus vitium cum fidelitate permiscet. Huiusmodi quidem voluptuosi amici adulteria, fornicationes, predas, rapinas et consimiles delectationes carnales pariter exercent, sibique sepius fidelitatem mutuam conservantes. Ceterum quidam istorum quandoque de vitiis transeunt ad virtutes, set frequentius cessante voluptate cessat dilectionis effectus.

[33.] DE ORBATO AMICO.

[33.1] Orbatus amicus est qui se mulieris voluntati submittit et totam spem suam ponit in ea. Et dicitur orbatus quoniam inanis amoris et voluptatis velamine sunt eius oculis tenebrati, unde veritatem non videt, neque se ipsum cognoscit. Cor quippe mulieris est velud argentum vivum quod inmutat omnia corpora et convertit ad suam naturam. Orbatus fuit primus parens Adam qui ad persuasionem Eve contra sui plasmatoris edictum pomum vetitum degustavit. Orbatus fuit David qui cum esset rex et propheta, propter formam Besabee homicidium et adulterium committere non expavit. Salomon, Salomon! ubi fuerunt oculi sapientie, quam pre cunctis opibus elegisti, ubi scientiarum altitudines atque profunditates quas te habere iactabas, cum ob libidinem Ydumee, ydolum adorasti vel sicut quidam rererunt, vitulum saginatum pro sacrificio coram eo mactare iussisti? Orbatus quidem eras quare de tua salvatione hodie dubitatur et idcirco non scriberis in decalogo electorum. Orbatus fuit Sanson qui secretum suarum virium femine minus provide revelavit, sicque, fatali capillo reciso, fuit duobus modis orbatus. Orbatus fuit Alexius qui, ad persuasionem uxoris, fratrem suum imperatorem Ysachium baccinavit, quare urbs Constantinopolitana destructioni patuit et ruine.

[33.2] Quid plura rereram? Infinitus est numerus orbatorum, quia fere quilibet unam sibi quasi deam constituit quantumcumque turpis fuerit vel deformis. Nec est distinctio inter despectibilem et formosam, quoniam ex quo placet orbato, gibbosa vel nasicurva convertitur in Elenam vel Ysottam, et nunc illam appellat pretiosam margaritam, nunc stellam matutinam cuius formam solis radius non ambigit superare. Asserit etiam quod pro ipsius pulcritudine serenatur aer, modulantur aves, florescunt herbe, amenantur campi, surgunt lilia convallium, rose redolent, viole purpurantur. Item orbatus amicus non sentit calorem, non veretur frigus, transcendit Alpes, sulcat maria, preliatur inermis, expendit propria, rapit aliena, contempnit parentes, amicos deserit et quelibet non desinit facinora perpetrare. Profecto si subtiliter inspexeris, fere quilibet in suis facultatibus et officiis expendunt vires et operas ut mulieribus placere queant.

[33.3] Mulieres autem principaliter in duobus esse orbate videntur: unum est pretium numarium quo facile quelibet alteratur; reliquum vero taceo, quia inurbanum esset nominare illud quo furor ille igneus facilius mitigatur. Ceterum, si aliqua reperitur que respectum habere videatur ad animi probitatem, non desinas ammirari, quia miraculosum est quod rarissime fieri consuevit. Set queri valet utrum vir et mulier qui se causa fornicationis peramare videntur, possint vere amicitie vinculis colligari; quod videtur fieri non posse, quia non est solidum hedificium ubi voluptas posuit fundamentum; destructo igitur antecedenti consequens evanescit, quia inefficax principium finem respicit coequalem. Ceterum in diligendi proposito femina rarissime perseverat, quia sicut stomachus egrotantis contra naturam appetit diversa cibariorum genera, ita fragilis complexio mulierum desiderat consortia plurimorum. Vir autem qui dissolvi non potest a laqueis mulieris, non vere amicitie vinculis, set quasi amens catena detinetur voluptatis adstrictus. Set mirum est cur vir detrahit mulieri aut ipsam nititur blasphemare cum sit caro de came ipsius et os de ossibus illius sumptum. Presumptuosum enim est iudicium de fragilitate mulierem condempnare, quia muliebris fragilitas a sexu, non vitio provenisse videtur. Mulier enim dicitur quasi mollis, et omne molle facile alteratur et alterat. Unde mulieris mollities mollificat et demulcet animos incautorum. Est enim in muliere fragilitas quasi naturale, unde fragilitatis materia removeri non potest. Tolle igitur ferrum a presentia calamite, remove ignem a palea et pennas a visco. Durissimum est enim cuilibet viro et maxime iuveni, vitare astutias et laqueos mulierum. Ceterum septem sunt remedia que possunt amicis orbatis prodesse: celestia patrie contemplatio, amor scientie, labor continuos, cupiditas acquirendi, ludus alearum et zare, frequens locorum permutatio et variatio diligendi. Verumtamen quidam sunt ita orbati quod nulla remedia possunt ab eis cecitatis velamina removere.

[34.] DE FUTILI AMICO.

Futilis amicus more femineo quelibet secreta revelat, nec potest aliquid occultare; et dicitur futilis, id est vanus, quia velud cucurbita perforata vaporat et ipsius pectus est sicut cribrum quod munditiam retinere non potest, set crossas resolutiones conservat. Nam cum ab amico rogatur quod aliquid secretum conservet spondet, iurat, deum obtestatur quod numquam aliquid alicui revelabit. Et paulo post incipit evagari dicens: Scio quod scio. Anxiatur enim sub secreti honere acsi molam asinariam deportaret, evomit demum sicut egrotans qui cibum continere non potest. Et cum sibi dicitur: Cur non retinuisti secretum? iuramentum denegat velud meretrix infronita. Nam in ipsa revelatione frequenter addit et diminuit, mentitur et nugatur. Frequenter etiam rogat, supplicat circuit et suadet quod secretum ei reveles, ut possit que intelligit quibuslibet revelare. Demum se commendat et iactat quod sagaciter aliquem induxerit ad revelationem secreti, unde revelantem deridet, eiusque improvidentiam vilipendit. Amicum igitur futilem tamquam pestem evita et ipsius potestati tuam animam non committas, quia per eius dolositates posses facile deperire. Quid enim est stultius quam illi revelare secreta qui tibi occasione secreti nititur dominari? Unde perdere videris quandam speciem libertatis, quia cum futilis amicus irascitur, dicere non timescit: Iam dicam, iam dicam de quo pudorem perpetuum patieris, vel: Si me compuleris ad dicendum quod scio... Qua re iam penituit infinitos quod archana suorum pectorum minus provide revelarunt. Set ita impossibile est emissum verbum retrahere sicut suscitare virginem post ruinam.

[35.] DE AMICO VENTOSO.

Amicus ventosus ventum fame requirit, unde velud uter flatibus adulationis et vane laudis inflari dignoscitur et puncto detractionis cuiuslibet deinflari. Nam, inanis glorie cupidus, etsi totum aerem attrahere posset nullum remedium inveniret. Ventosus namque amicus potest dici quilibet qui non ob amorem vel odium alicuius, set solius fame causa nititur alicui deservire. Ventosi namque amici sunt milites qui se in torniamentis et diris preliis morti exponere non formidant, solum fame ventum comprehendere molientes. Profecto in omnibus facultatibus et officiis reperies ventosos amicos, qui ardua solummodo facere moliuntur ut ipsorum laudum preconia extollantur.

[36.] DE AMICO VITREO.

[36.1] Amicus vitreus habet conscientiam vitream, quia celare non valet cordis archana. Dicitur enim vitreus per similitudinem et figuram; vitrum autem est frangibile propter nimiam siccitatem, unde malleo non obedit et in substantia porositatem non habet, unde clarescit continuitas siccitatis, quare fiunt ex ipso specula, que formositatem et turpitudinem ex qualitatum oppositionibus refigurant. Sic namque amicus vitreus frangibile est, quia pro modica offensa, immo pro suspitione sola, illum amittis. Malleo non obedit, quia nullius voluntati consentit; et siccissimus est, quia nullum habet dilectionis humorem et propter malitie continuitatem, interiorem et exteriorem fraudem ostendit. Per vitreum namque amicum intelligere debes invidum, cuius precordialia plena sunt veneno unde cordis occulta celare non potest, quia corrupti spiritus formam essentialem permutant, unde labia livoris nebula resperguntur, et si subtiliter inspexeris, nasi, oculi supercilia et corporum gestus representant inditia invidorum. Invidia quidem est livor conscientie oriens ex alterius felicitatis augmento, vel invidia est invidentium tyriacha que in precordialibus habitat set cum sentit aliene felicitatis ardorem usque ad plectrum lingue motu repentino ascendit, ubi mobiliter adherendo, detractionis venena ostendit. Set demum ad precordialia redit et ibidem motu iracundie alteratur et convertitur in venenum quod urit et interficit habitaculum quod elegit.

[36.2] Ceterum invidia innumerabiles homines ad virtutes et probitates evexit non tamquam causa efficiens set inductive, quia fere omnes conantur effici virtuosi ob detractiones et improperia invidorum. Est etiam invidia plurium curialis, quia non ledit miseros, nec inopes vel mendicos; et in hoc optinuit superbia et meruit esse radix omnium vitiorum quia cum potentibus et miseris conversatur.

[37.] DE AMICO PROPTER INIMICO.

[37.1] Amicus propter inimicum ex odio procreatur, verbi gratia: Greci diligunt Sarracenos in odium Latinorum et Sarraceni Grecos in odium eorumdem. Rex equidem Francie illis favorem exhibet quos rex Anglorum odit et reputat inimicos, et si natura odit non fallit, plene fit actus retransitio in eundem, et idem inter quosdam reges Hyspanie fieri consuevit.

[37.2] In hoc siquidem genere amicorum est omnis homo vivens ex quo incipit discretionem habere; unde tot possunt induci exempla, quot sunt genera et species odiorum.

[38.] DE AMICO FERREO.

Ferreus amicus iniuriose radit et occupat aliena et propria non vult aliquibus elargiri; ferreus enim a ferro per simile nominatur: ferrum namque metallum est durissimum et inmalleabile nisi primitus igniatur et conversum in calibem est plurimum incisivum. Unde vides quod in omnibus mechanicis operibus assumuntur ferrea instrumenta. Ferreum siquidem amicum iudico esse avarum, quia semper aliena diminuit et ab illo nullus potest aliquid extorquere nisi prius verberibus contundatur et in carcere maceretur. Avaritia namque, sicut quandoque diffinisti, est detestabile malum, perhorrendum facinus, retiaculum diaboli, abominabilis servitus, cuiuslibet religionis tinea, omniumque virtutum extirpatrix. Porro avaritia similis est lepre, set lepram excedit in effectum. Lepra enim solum corpus contaminat, set avaritia manum ad omnia desiderabilia mittens animam labefactat et corpus. Preterea quandam habet paritatem cum lepra, quia semper cum etate crescit. Set proh dolor! habetur hodie avaritia pro virtute, reputatur hodie avaritia virtus et quilibet avarus virtutum dicitur imitator. Avaritia cumulat pecuniam, pecunia predia comparantur et predia conduplicata fructificant cum usura. Liberalitas autem sub avaritie pedibus conculcatur et iacet miserabiliter conculcata. Inquid avarus sub quadam subiectionis inductione, viro per omnia liberali: Quero unde ad tantum defectum pecunie devenisti, comparasti castella, emisti predia vel possessiones, fuisti naufragium passus? Non potest dici. Periere tibi armenta tua?. Consumpsit ignis domum vel utensilia tua, vel fuisti a preside in iudicio condempnatus? Ergo si tua predictis modis non amisisti, aut in ludo vel inordinata curialitate dilapidasti hereditaria iura. Set scio quidem, servisti forte principibus et tua ioculatoribus es largitus, ut famam acquireres transitivam et appareres in conspectu hominum gloriosus. Surgant ergo et tibi oppitulentur principes et hystriones, quia pro defectu pecunie miseriam pateris et pudorem. Nonne vides quod pater meus quasi nichil michi reliquit et ego per solicitudinem meam fructuosa predia comparavi et plus quam tria milia marcharum argenti habeo, que non sine lucro ad nundinas transmittuntur? Ille autem qui non habet unde locus argumentis instare non potest nisi vocaliter vel famose, de quo non curat avarus. Similiter divites ecclesiarum prelati et subditi derident philosophos et scientes. Inquiunt enim: Quid est iste per philosophiam lucratus? Quid habet? Posteriora dorsi eius in pallore miserie iam apparent. Revera ipse scit quota est arbor, licet de fructu eius habere non possit; videt etiam lunam in puteo et solis radios in sterquilinio comprehendit. Pro certo si philosophus hic equitaturam haberet, cum subtellaribus non incederet lutuosis, set ita facit de necessitate virtutem. Sic enim perit sub avaritia virtus, et probitas quelibet sub eius dominio ancillatur. Unde omnes conditiones, cunctique sexus avaritie famulantur. Quicquid tamen faciant, tu cuncta que sub sole consistunt non dubites esse vana, ipsaque vilipendas velud umbram, quia fugitive sunt penitus et caduca. Non extollat te vestium pretiositas que numquam facit aliquem pretiosum, nec te deprimat indumentorum vilitas, que virtutem animi viliscere numquam facit. Indue videntem saccum et cilicium, nec amittet radios visuales; adhorna cecum purpura et bisso, nichilominus cecitas perdurabit, quia per huiusmodi operimenta non inmutantur substantiales forme. Deponas equidem indumenta vilia que nunc defers et te in instantium conspectu indue pretiosa, videbis quod per ea philosophicum non recipies incrementum, quia vellera sunt ovium, artificio humano contexta, que de sucis herbarum seu floribus aut lignis vel gummi, premissis aluminibus, colorantur. Pelles namque varie atque grisie coria sunt quorumdam irrationabilium animalium qui retibus et laqueis capiuntur. Sericum vero est quedam viscositas vermium qui de celsi foliis nutriuntur. Aurum fit de arena et argentum de mineriis trahitur. Unde terrenus quilibet nihil extra se querit quod intus habere non possit, quoniam homo virtuosus rei cuilibet et non res homini prestat hornatum.

[39.] FINITIVA SENTENTIA RATIONIS.

[39.1] Contentiosa materia questionum que inter vos occasione Amicitie pullularat, in virtutes et profectus multiplices pertransivit. Unde Corporis approbo questiones et solutiones Anime irrefragabili auctoritate confirmo, suadens urbanius universis philosophis qui ab ipso mundi principio de amicitia tractaverunt, ut silere non sit eis in hac materia verecundum ex quo sedenti altiora sunt altius revelata. Preterea si rei veritatem volumus diligentius intueri, hoc nomen amicitia est equivocum ut amicus. Est enim amicitia celestis et amicitia terrena; unde omnes descriptiones in primo capitulo posite ad laudis effectus, celesti debent amicitie adaptari. Ceterum terrenam amicitiam nullatenus descripsisti, nec de ipsius effectibus fecisti aliquam mentionem.

[39.2] Est enim amicitia terrena effectus diabolice potestatis que mortalium animos federe solubili copulat et dissolvit. Nam sicut amicitia celestis ab amico deo vivo et vero habuit originem, ita ista nata est ex principe tenebrarum. Et sicut Satan se transformat in angelum lucis, ita ista transformatur in speciem amicitie celestis; hec autem omnia crimina et delicta permiscet, et velud inproba meretrix quoslibet amplexatur. Cuius labia favos mellis distillant, set extrema eius sunt ut venena horridi basilisci qui solo flatu astantes occidit. Hec est regina omnium vitiorum, cunctorumque scelerum compaginatrix unde sibi tamquam principali domine famulantur. Hec autem fugit velud umbra et sicut turbo qui rapitur evanescit. Hec enim sororem habet ac sociam criminosam, videlicet inimicitiam, que quos ista copulat, illa velud Atropos in momento dissolvit. Iste pariter operantur et una sine altera esse non potest. Nam quoscumque illa copulat blandis promissionibus et adulationibus inductivis, ista his septem modis dissolvit, scilicet: per dignitatis ambitionem, aviditatem pecunie, scientie supereminentiam, excellentiam virium, forme contentionem, vitium ebrietatis, et concupiscentiam fornicandi.

[39.3] Per dignitatis ambitionem tempore Alexandri tertii dissolvit Romanam ecclesiam, ipsamque fecit longo tempore. vacillare. Per dignitatis ambitionem a fide catholica dissolvit comitem Tripolensem, unde Tironense regnum prodiit Salatino. Per dignitatis ambitionem dissolvit filios Salatini, unde regnum Babilonie diversis fuit periculis agitatum. Per dignitatum ambitionem dissolvit principes Alamanie, unde romanum imperium per septennium vacillavit. Per dignitatis ambitionem dissolvit Belam regem Ungarorum et fratrem eius, quem idem Bela usque ad mortem retinuit carceratum. Per dignitatis ambitionem dissolvit regem Haymericum filium predicti regis Bele ac fratrem eius Andream, quem dominus ob puritatem fidei et conscientie de carcere liberavit, ipsumque hodie residere facit in throno regali. Per dignitatis ambitionem dissolvit Grecos, qui per inmoderatam ambitionem imperii se ipsos occidere, baccinare atque suspendere non timebant, unde illorum hereditas versa est ad alienos et qui nutriebantur in croceis amplexati sunt stercora, quoniam imperium atque thesauros inestimabiles perdiderunt et in servitutem redacti sunt Latinorum. Nam tot modis clericos et laicos per dignitatis ambitionem dissolvit, quot sunt illi qui ad dignitates aspirant.

[39.4] Per aviditatem pecunie principaliter dissolvit usurarios et avaros et secundario viros omnes et mulieres cuiuscumque sint ordinis vel conditionis, et huic generalitati rari detrahitur per aliquod speciale; nam per aviditatem pecunie insurrexerunt filii multotiens in parentes et quidam eos morte, quidam carcere affecerunt; fratres autem sepissime aperuerunt viscera fratrum et illi qui videbantur esse indissolubili amicitia copulati, se frequentissime occiderunt et quidam propinavere aliis pocula venenata. Per aviditatem etiam pecunie dissolvit monachos et celibes heremitas et ut maiora fatear, ius canonicum et civile.

[39.5] Per scientie supereminentiam magistros et scolares et opifices artium mechanicarum dissolvit. Unde quidam stilo, quidam veneno interfecti fuisse leguntur.

[39.6] Per excellentiam virium dissolvit omnes viros bellicosos; unde iam plurima sunt occisi.

[39.7] Per forme contentionem dissolvit omnes mulieres antequam senescant.

[39.8] Per vitium ebrietatis dissolvit iugiter infinitos. Nam ebrietas de vini seu cervisie vel medonis fumositatibus generata, virtutes impedit animales et ascendens cerebrum miningas occupat spongiosas, unde ymaginatio et intellectus, omnesque naturales virtutes, velud ex aliqua turbida tempestate, fugiunt in portum quietis; quare subiecta, velud naves que sine temonibus et velis turgide circumferuntur, sine discretione vagantur, nec dubitant quelibet scelera et facinora perpetrare.

[39.9] Per concupiscentiam fornicandi viros infinitos et innumerabiles mulieres dissolvit. Vidisti frequenter quod quidam ita se tenere diligebant quod cor unum et anima una esse omnibus videbantur. Set contigit quod unus in amorem cuiusdam mulieris exarsit quam alter prius dilexerat, vel forte habuerat iuxta velle; unde inter eos generatum est odium capitale. Nam sub occasione consimili iam fuere absque numero interfecti et passi truncationem membrorum. Ceterum femine inter se crudelius furerent, si frenum verecundie non haberent, unde malefitiis et auguriis crudelia machinantur, detractionis venena fundendo. Nani et plures, postposita verecundia, se diris affligunt verberibus, populo recitando quecumque tempore amicitie commiserunt. Preterea istas dissolutiones et consimiles inimicitia operatur, et quotienscumque per amicitiam terrenam fit copulatio aliquorum, totiens fit per inimicitiam dissolutio eorumdem. Set celestis amicitia usque ad mortem, inmo post mortem, facit quos copulat permanere, nec possunt dissolvi, quia vere fidei sunt ligamine colligati.

[39.10] Amor quidem ab amicitia dicitur et amicitia non dicitur ab amore, licet fuerit oppinio aliquorum; immo amicitia dicitur ab amico superno, et amor est instrumentum quo amicitia operatur. Dilectio autem transumitur et frequenter ponitur pro amore. Porro sic habet amicitia terrena caducum et adulterinum amorem qui est instrumentum sue operationis, sicut ipsa est frangibilis et caduca. item reprobanda est eorum sententia qui dicunt quod quedam bestie se amant et a bestiis, facta reflexione passionis, amantur. Nonne fecit deus hominem ad ymaginem et similitudinem suam, illique contulit in signum dominii rationem, quare dicitur animal rationale? De ratione igitur discernit inter bonum et malum et hanc discretionem habet ex paritate ymaginis qua deitate participare videtur. Unde amare sibi proprie attribuitur quoniam amare sine amicitia fieri non potest et amicitia operari non valet sine discretione rationis. Brutis ergo animalibus amare non attribuitur nec debet dici quod sit in eis amor, set diligentia quedam que habet fieri non ex vi amicitie, set nature. Nam quod maius est, amor quem parentes circa filios et filias habent, non procedit ab amicitia set natura; porro si ab amicitia procederet, fieri posset eiusdem amoris coequalis retransitio in parentes; set istud numquam fuit nec erit, ergo non est opus amicitie set nature, quod non solum in animalibus, verum etiam in arboribus fieri videmus. Nam arbor annosa novellum protulit germen in quod actione nature humorem inmittit, quem germen retinet, nec umquam in radice refundit, quia natura ordinem retrogradum non admittit, neque conversionem patitur fieri nutrimenti. Insuper amicitia terrena incomposite felicitatis gignit amicos, quia semper de contraries eventibus conqueruntur. Dicit enim quilibet ipsorum: Infortunatus ego super omnes mortales existo, quoniam corpus et animam, pecuniam et possessiones iam pro amicis ponere non timui et in tempore necessitatis non valui aliquem invenire qui michi vellet in aliquo suffragari; et ita stultus conqueritur de fortune, non considerans quod necessario labitur cum labente quem tenet et cui voluit principaliter adherere.

[39.11] Nam quilibet niti deberet non dico parem set coequalem et conformem invenire amicum; quia omnis qui gradum transcendit, ruit inremediabiliter in extrema. Set nunc te alloquor, Tusculanum evulsum et penitus dissipatum! Cur imperatorum summorumque pontificum amicitiam requisisti et civitates Campanie reputabas ut lutum quod proicitur in plateas? Ferentinum, Anagniam, Alatrum et Verulas deridebas, et Velletrum reputabas ut vitrum. Ha, ha quid oblivioni tradideram! Nonne ob amicitias predictorum super capud mundi ascendere presumpsisti, quia Romam superare credebas, quam iaculis arrogantie sepius vulnerasti non ut cause efficiens, set inductiva? Set scio et diffiteri non potes quod sacerdotium et imperium cum quibus amicitias contraxeras uniformes, te Rome reddiderunt atque Romanis qui non ab re aperuerunt viscera tua et laverunt manus et pedes in sanguine filiorum tuorum, nec latenti puero pepercerunt, unde vere diceris Tusculanum, immo, ut verius fatear, Fusculanum, quia fuscum es factum et sine vellere iaces et lana. Idem etiam accidit Margarito, qui spretis hiis cum quibus assueverat conversari, imperatorum et regum amicitias requisivit, unde cum esset ammirallius super omnes ammirallios maris, factus est miserabilis super omnes miserabiles terre. Sic itaque ad ima ruit qui altiora sequitur. In amicitia siquidem contrahenda observari debet ordinis paritas et familiaritas coequalis. Quid enim stultius est quam diligere illos qui te credunt solo necessitatis aut lucri vel timoris intuitu sibi reverentiam ostendere vel amorem? Amor quidem thesaurus est incomparabilis quem stultus absque recompensatione frequenter expendit. Pro maxime quidem reputat cum princeps vel prelatus mittit ei brodium in quo digitos intinxerat, vel poma repudiata, seu poculum quod temptavit. Sic enim elemosine pauperibus et ossa canibus offeruntur. Tutius enim est cuilibet probo edere panem siguli vel fabarum, quam in mensa principis habere vitulum saginatum et recumbere cum pudore; quia cum libertatis quadram assumit, quod amarum est convertitur in dulcorem, et potus aque simplicis prevalet nectari quod degustare timescis dum oculos elevas ad pincernam, cuius tibi aspectus iudex efficitur in bibendo. Minus est etiam inhonestum sacco et cilicio corpus tegere denudatum, quam togam deferre principis consuetam; quia cum vir prudens vestibus tegitur alienis, prudentiam suam plurimum dehonestat, quia per hoc aut se mendicum esse ostendit aut hystrionis officium gerere comprobatur.

[39.12] Preterea nulli favorem vel gratiam valent apud prelatus et principes promereri, nisi mendaces efficiantur pariter et dolosi, et occasionem calvam in fronte reperire noverint capillata.

[39.13] Item principatur amicitia terrena in orbe cum multitudine honerosa, quia vix est qui dicere possit vel audeat se probatos amicos habere. Summi quidem pontifices, imperatores et reges, principes et prelati multos habent invidos et paucos amicos, quoniam plures vel omnes eos grati a dignitatis vel lucri, velud corvi cadavera, venerantur. Quis enim fuit maior et potentior Henrico Romanorum imperatore, quem principes et milites in ipsius decessu ornamentis imperialibus denudarunt, corpus imperiale nudum super quoddam storium Sarracenicum relinquentes, quod quedam peccatrix mulier et formosa proprio pallio cooperuit fortiter ingemiscens, et inquid alta voce: O imperator, ubi est potentia tua et ubi sunt principes et milites quos gemmis et auro faciebas incedere falleratos? Ecce dimiserunt te manibus peccatricis, quam imperiali edicto censuisti esse infamem, et qui orbem totum tremere faciebas, nunc potestati unius relinueris mulieris. Ecce illa que dum viveres non te audebat a longe intueri, nunc te cooperuit et sine strepitu ac tumultu custodit, et si tibi suum abstulerit pallium, sine coopertorio remanebis.

[39.14] Ad favorem demum sententie quam promulgo accedat imperator Alexius, qui nunc in Monteferrato captivus tenetur cum filio et uxore. Te igitur intertogo, te propensius interpello si aliquos nunc habes amicos. Set quod amicos fideles habeas vel reales, fateri non potes, nec diffiteri vales quod infinitos non habeas amicos fortune. Ceterum ubi sunt milia militum proclamantes pollicronia, ypysciothes pantochir invasilea? Ubi est logotheta, ubi protosalvasto, ubi megalungaro qui erant principes imperii Constantinopolitani columpne?. Ubi est patriarcha et dolosus papa? Ubi sunt monachi scelerati quorum iniquitas urbem Constantinopolitanam destruxit? Non enim vaticinantur satrape, delituit oppinio coniectorum; togati sortilegi demutescunt nec sortiri audent, nec proicere puncta fortune. Non lavaris in pomeriis et balneis cum archontissis et pueliis formosis, que capud tuum balsamo et corpus tuum unguentis preciosissimis perungebant, de lignis aloe, musco, anbra, thimiamate diversisque generibus odoramentorum te secum pariter fumigantes ut cum eis in thoro geminato valeres dulcissime soporari. Cessavit quidem clangor tubarum, sonitus buccine non auditur et sopita est onnis gloria triumphalis quam circa Pedromium habebas in ludo palestre. Set dicere potes: Constantinopolis est subacta, non possum inter Grecos invenire amicos. Revera Greci tuum statum proditionibus absque dubio subverterunt; set istud sub silentio relinquatur. Nonne infiniti Latini te flexis genibus adorabant, quibus magna feuda exibebas et donaria copiosa? O quantos ditasti Litinos, aliquibus aurum, aliquibus argentum, aliquibus lapides pretiosos pallia imperialia conferendo! Multi etiam tibi fidelitatem iuraverant et fecerant hominium, qui religionem iuramenti turpiter violantes, exitium et expulsionem tuam cum Grecis proditorie tractaverunt. Set plurima Latinorum tibi obiciunt quod fratrem tuum imperatorem Ysachium baccinari fecisti ut Constantinopolitanum imperium optineres, quod esse potuit. Quicquid tamen fuerint tibi iurati, non debebant effici iudices ordinarii ut in te Ysachii iniuriam vindicarent. Profecto infiniti iam fuere Latini qui fratres et nepotes et etiam genitores pro re minima occiderunt, nec umquam fuit occisorum iniuria vindicata.

[39.15] Insuper Mediolanum paucos immo nullos habuit post destructionem amicos, quia Lombardi rehedificaverunt ipsum non intuito amicitie vel amoris, set induxerunt febrem, ut liberarentur a spasmo. Item Lombardi non propter Alexandrinorum amicitia, set ob odium Teutonicorum et patrie libertatem Alexandriam defenderunt. Turba quidem Ytalica non potest nec debet vivere sub tributo, quia libertas in Ytalia sedem principalem elegit.

[39.16] Set licet Ytalia sit a faro de Messino, Brundisio et Aquilegia usque Segusium, isti tamen sunt termini quos libertas modernis temporibus ascendere non suevit: Roma, Perusium, Faventia, et Tarvisium quod iura libertatis extendit usque ad alveum rapidi Talliamenti. Profecto ammirabile regnum Venetiarum quod est unum de principalissimis Ytalie membris, libertatem Ytalicam in altiori gradu conservat.

[39.17] Item amicitia terrena velud temeraria et multivola dominatrix de viginti sex generibus amicorum sibi viginti tria usurpat, et ita non dimittit celesti nisi pares, fideles et reales amicos, quoniam amicus propter amicum ad utrumlibet se potest habere. Set pares vix aut nulli possunt vel poterunt inveniri, ergo relinquitur cum duobus. Multos igitur habet amicitia terrena ministros, de quibus Corpus in huius libri primordio querimoniam non inmerito deponebat non considerans equivocationem amicitie vel amici; Anima vero celestem amicitiam excusabat, ad terrenam non habendo respectum, unde omnis error ex ignorantia diversimode procedebat. Demum sic pronuntio, vobis firmiter inhibendo ne ulterius ob amicitiam vel amicos insistatis materie iurgiorum, set terrenam studiosius evitate cum satellitibus eius, pro temporali salute quod potestis agentes. Consulo etiam ut numquam credatis aliquem ex mutuis obsequiis vel diuturna familiaritate vobis ita esse amicum, quod propter varios rerum eventus inimicus esse non possit; distincta quippe sunt amicorum genera et vitia eorumdem, unde valetis vitare cautius vitiosos; tamen, ut generalius comprehendam, nulli cives illius amicitie que per improperia iugiter facit abortum et per dicta quorumlibet patitur assidue recidivam, vestris debent consiliis interesse, quia talium dilectio est velud spuma gracilis que a procella dispergitur et sicut fumus qui est a vento diffusus.

[39.18] Illam igitur amicitiam que girum celi circuit et domesticos aule ipsius studeatis votivis affectionibus et gratis obsequiis venerari, spem accuratius in superno amico ponentes qui stat super omnes celos celorum, nec desinit esse ubique, qui dat escam omni carni et solem suum oriri facit super bonos et malos, quia fragilitati subiacet omnis amicitia mundanorum.

De amicitia Table of Contents Siglorum conspectus -- Main menu