Boncompagnus 1.2 
Table of Contents -- Previous title -- Next title-- Tituli 
Incipits -- Siglorum conspectus

|1.2 DE ASPIRATIONIBUS

1.2.1 Notula doctrinalis, qua exprimitur, quare Priscianus doctrinam non edidit aspirandi.

[1] De sillabiis vel dictionibus aspirandis modicam doctrinam legentibus contulit Priscianus ex eo, quod in antiquorum operibus non invenit nec ipse fuit naturalis inventor, immo studiosissimus compilator.1 Ego vero ex alterius vel illius doctrina quasi nullum prebere valeo documentum. Verumtamen, quod scire potui per vim consuetudinis et nature, vobis fideliter demonstrabo. 1 Priscianus, in his Institutiones grammaticae, epistle ded. (ed. KEIL Grammatici Latini 2.2 lines 1-3), claims absolute originality and novelty for his work, because none had treated the same topics before. See Dante, De vulgari eloquentia 1.1.1, for a similiar claim, (although Dante ends the same paragraph with a compilatio topos!). Cf. also Rhetorica ad Herennium 1.4.7 and Cicero De inventione 1.16.23.

1.2.2 Quid sit aspiratio.

[1] Aspiratio est aspera pronuntiatio, quam actio nature cum quoddam anhelitu ab interiore parte produxit. Unde cum labore proferentis et inspiratione aeris aspiratio transmittitur per ysophagum usque ad plectrum lingue.

[2] Vel aspiratio est asperitatis remotio et inductio lenitatis.

[3] Vel aspiratio est aspera seu lenis anhelitus prolatio, que quandoque asperat quinque vocales, quandoque lenit quatuor consonantes.

1.2.3 Unde dicatur.

[1] Dicitur autem aspiratio a 'spiro, spiras' vel a motione spiritum, quia cum quis aspirat, spirare videtur, idest vocem cum fatigatione spiritus emittere.|
emittere | [2vb] P

1.2.4 Quare fuerit inventa.

[1] Quare autem aspiratio inventa fuerit, non inveni, sed arbitror, quod propter mollitudinem vocalium et asperitatem trium consonantium, scilicet: .C., .T., .P. et ut .R. ...magis in fine quam in principio|.... resonaret.  Nam| Hebrei...

1.2.5 De nominibus propriis cum vocalibus aspiratis.

[1] Primum nomen Domini "Hon, Heloi, Habraham, Hisahae, Henoch," et "Haram" et "Homerus, Hubaldus, Holdoricus, Hambaldus, Hugo, Halialdus, Hahymericus, Hahynius, Helena, Hymelda, Hynulglica, H<???>lgba, Helicha, Haicha."

[2] Et nota, quod omne proprium nomen, quod habet duas coniunctas vocales, inter primam et ultimam sillibam debet infra dictionem aspirari, ut "Iohannes" et "Bertrahimus".

[3] Item nota, quod omnia propria nomina virorum et mulierum, in quorum principiis est una vocalis pro sillaba, secundum Teutonicorum consuetudinem aspiratur. Sane Teutonici ex natura ydiomatis proprii aspere verba proferunt, quare frequenter dictiones aspirunt et asperius pronuntiant aspiratas. Aspirantur etiam apud eos "Henricus" et "Hermannus" et similia, et illos in aspiratione tali aliquando imitamur.

1.2.6 De appellativis cum vocalibus aspiratis.

[1] "Homo, honor, hospitium, hostis, hostium, hos, horis," debet sinde dubio aspirari, quia "hostium" aspiratur, et "hos" est "hostium" huius corporis et et cuiuslibet animalis "hos" habentis. "Hystoria, hora" pro parte temporis et clamidis aspiratur "hasta". "Heremita, Hebreus, hircus, hymes, holus, hirtos, hircristidos, hidioma, harmenia, habissus, hylus, heros, hebanus," et "honestas."

1.2.7 De verbis cum vocalibus aspiratis.

[1] "Habeo, habito, heredito, hylaro, honesto, honoro, hedifico, hospito, hereo, humeo, humilio, humo, humano, hanello, hyo," et "hamo" quandoque significat "mittere hanium", "traho, veho, prehendo", non est in usu, sed antiquitus aspirabantur, unde ab eo composita aspirantur in penultima vocali, ut "apprehendo, comprehendo, deprehendo, reprehendo."
comprehendo--reprehendo add. A in margine

1.2.7a <De pronominibus>

[1] De pronominibus aspirantur "michi" et "hic, hec, hoc".

1.2.8 De adverbiis cum vocalibus aspiratis.

[1] "Hodie, heri, hactenus, hinc, hac, adhuc" et "haud" pro 'non', "habundanter, humiliter, honestius, humatutus."

1.2.9 De interiectionibus et qualiter debent vocales quelibet, quando ponuntur pro interiectionibus, aspirari.

[1] Nota, quod "Heu, hei, haha" et omnis vocalis potest esse interiectio, et quandocumque aliqua vocalis pro interiectione ponitur, debet sine dubio aspirari. Verumtamen consignificationes harum interiectionum nemo scire valeret, nisi per mores hominum et diversas consuetudines terrarum. Nam in quibusdam partibus| exclamatur "Haha" geminatum| vel amplius repetitum; per "He" aut "Hii" fuga vel victoria denotatur. In quibusdam vero partibus Italie, quando fugatur lupus, exclamatur| "Huhu." Et, cum odor fetidus repente sentitur aut manus vel pes ex improviso alicui sorditatur, exclamatur "Hu". "Ho" quandoque denotat amirationem, quandoque lassitudinem vel debilitatem aut immoderatum laborem; sed "Ho" frequentius dolorem ubique indicare videtur. "He" autem quandoque dolorem et quandoque derisionem significat. Ceterum infiniti apud Italicos pronuntiant "He" vel "Hi", cum vituperant vel derrident. "Hii" autem raro pronuntiatur, nisi cum quis aliquid contempnit vel aborret. Et nota, quod Teutonici de tribus vocalibus aspiratis faciunt unam interiectionem dolentis vel plorantis, videlicet "Hahuhe". Hebrei nempe interiectiones in fine aspirant, ut "Aleph" et "Caph", et quandoque in principio et in fine, ut "Huah".

1.2.10 Quod prepositiones et coniunctiones non consueverunt aspirari.

[1] Prepositiones autem ad regimen et compositionem, et coniunctiones ad copulandum et honorandum invente fuerunt. Et omne, quod regit, componit, copulat et exhornat diversum, est ab illo, quod regitur, conponitur, copulatur et hornatur, sicut patet in aqua, colla, bitumine, clavo fereo et cemento, ex quibus causis videtur, quod prepositiones et coniunctiones immediate ponuntur cum dictionibus aspiratis qualiter aspirari non debent, quia fieret aspirationis geminatio, unde non videntur apte regere vel in compositione venire aut copulare vel hornare.

1.2.11 Quod sint consonantes, que aspirantur, et quomodo probetur, quod tam consonantes quam sequentes vocales in similis aspirantur.

[1] Quatuor sunt consonantes ...

1.2.12 Quare aspirationis nota vocalibus anteponitur.

[1] Anteponitur vocalibus quando ... vocalium| sequitur incultatio...

1.2.13 De propriis nominibus cum .C. aspiratis.

[1] "Michael, Chaspar, Melchior, Archi<?>dinus, Archelaus, Nicholaus, Ysachius, Achale, Hachachia, Rachel, Ioachim, Zacheus, Chalohiam."

1.2.14 De nominibus appellativis cum .C. aspiratis.

[1] "Cherubin, archangelus, patriarcha, tetrarcha, archimandrita, archisina, gregus, archiflamines,| archiepiscopus...sarchofagum,| chananeus, ..."

1.2.15 De illis, qui male pronuntiant aspirationem in illa dictione 'michi' et ubicumque .I. vel .E. ponuntur post .C. aspiratum.

[1] Quidam a prava consuetudine vel a fastu modum pronuntiandi trahentes nolunt vel dedignantur hanc dictionem "michi" cum aspiratione proferre, sed ita eam pronuntiant ac si aspiratio non poneretur, ut "mici" sine aspirationis nota, et simili pronuntiant ubicumque 'i' vel 'e' ponuntur post 'c' aspiratum, in quo non modicum errare videntur, quia ex quo aspiratione non pronuntiant, non esset necessarium quod aspiratio scriberetur.

1.2.16 De <nominibus et> verbis, que aspirantur cum .P.

[1] "Tripho, Pharao, phares, Phylippus ...cum narrium corrugatione| pronuntiant... "

1.2.17 De nominibus propriis et appellativis, que aspirantur cum .P.

[1] "Theatrum ..."

1.2.18 De verbis et nominibus, a quibus verba sumuntur, que cum .T. aspirantur.

[1] "Thesaurizo, cathenzo ...horum verborum sunt| thesaurus...et epithyma." |

1.2.19 De dictionibus, que diversimode aspirantur.

[1] Nota, quod dictionum alia tamen in principio aspiratur, ut "habeo"; alia tamen in fine, ut "triumphus"; alia in duobus sillabis eadem aspiratione repetitat cum aliquarum interpositione sillibarum, ut "philosophia"; alia in duabus et de diversis coniuntis in medio dictionis, ut "sarcophagum"; alia in tribus in principio dictionis usque ad penultimam sillibam, ut "chuchophonia"; alia in omnibus silabis, ut "Chayphas" et "Pharpha".

1.2.20 De dictionibus, que aspirantur cum .C. sequente .R.

[1] "Chrete", unde "chretes, Chroatia, Chroati, michrocosmus." "Chrisis" vel "chresis", unde "chreticus, chraneum, chraton, Ypochras, lanchramus," invenitur aspiratum. "Chromes", unde per quandam similitudinem posset aspirari "chrotoma", quia de similibus trahimus argumentum. Arbitror etiam, quod "chrebee" et "chribrum" atque consimiles dictiones debeant aspirari. Cum 't' autem iste dictiones et| consimiles aspirantur, videlicet: "thethraca, throphus, thranitidis" et "throcheus". Preterea non video, quomodo hec nomina, videlicet "Pirrus" et "Pirrata", et similia valeant aspirari ex eo, quod prolatio aspirationis percipi non valeret.

1.2.21 Notula doctrinalis desumptis et derivatis.

[1] Omnes dictiones ab dictionibus superius aspiratis derivate debent sine dubio aspirari.

[2] Item omnes dictiones consimilem sillibicationem habentes debent similiter aspirari, quia de similitudine oritur probabilitas naturalis. Insuper nemo debet vilipendere 'h', que nota est aspirationis vel habet diversos aspirandi modos, quia sine aspirationis beneficio comittitur barbarismus. Ad hoc ille, que docuit sutagum suum "chrete" et corvum suum "chro" naturaliter aspirare, aspirandi scientiam contulit Boncompagno.


***
© Steven M. Wight, Los Angeles 1998
Scrineum © Università di Pavia 1999