|3.16 DE
OPPRESSIONIBUS ET GRAVAMINIBUS
3.16.1
De oppressionibus ecclesie Ravennatis.1
[1]
"Fecunda filia Syon plorat in montibus et in convallibus lacrimatur,
quia venit ad contradictionis aquas et vestire compellitur devellere Gedeonis
sicque sparsis crinibus et scissis paniculis laniata super carbonibus denigratur.
Sed licet sit nigra, non est formosa, quia decoravit eam intollerabilis
oppressio laicorum. Quare calamitosa clamitat ad pedes Simonis Barione,
qui Apollinari noscitur ex maioris dilectionis prerogativa dixisse, 'Surge,
accipe Spiritus Sanctum simulque pontificatum et perge ad urbem, que vocatur
Ravenna'. Unde 'secunda sedes' meruit appelari.2
Sed nunc ultima et finalis est facta, quoniam civitates miserunt manum
ad omnia desiderabilia| sua. Nec est, qui defensionis amminiculum sibi
velit in aliquo exhibere. Quare succumbit presidiis orphanata. Nam Auximani
ausi fuere destruere Montem Cerni et Faventini usurpavere penitus Oriolum.
Et, ut dolor et iactura duplicius geminentur, tenebravit nunc Ferraria
oculum ecclesie Ravennatis et ei coronam abstulit de lapide pretioso, Argentam
videlicet argentatam, de qua plene plenius argentum habebat et sustentationem
in omnibus temporalem.| Succurrat ergo sacrosancta Romana ecclesia Ravennati,
feriat excommunicationis gladio excedentes, ut in consueto decore sedeat
iterum filia iuxta matrem, que sibi dixit, 'A primordio gratie renovate,
sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos ad scabellum pedum tuorum.'"
|
[50r]
A [34ra]
S desiderabilia
| [50v]
A temporalem
| [34rb]
S
1
Date 1198-25.IX.1200 (WINCKELMANN 546).
2See Oliva
10.12.
3.16.2
De clericis, qui exulant propter collectas impositas.
[1]
"Ad vos clamitat ecclesia Placentina,1
cuius conditio deterior est quam Israelitici populi, qui Pharaoni servire
in luto et latere cogebantur. Procripsit enim nos Placentinorum communitas
in angariis parangariis, taliis, datis, collectis, albergariis, lapidibus
et arena. Non prodest admonitio, interdictum non valet, excommunicationis
sententia non timetur. Compellimur igitur exulare atque per diversas mundi
partes suffragia querere mendicata, quoniam de possessionibus ecclesiarum
nullam sustentationem habere valemus."
1Although
Boncompagno may refer here to a later case of the commune of Piacenza financially
oppressing its congregation of clerics, the events of 1190 provide a striking
parallel (IP 5.515 no. 36, ed. PL 204.1455, no. 138). See
below, 3.16.4.
[2]
"Vestre igitur sanctitati lacrimabiliter supplicamus, quatinus nobis,
qui pro ecclesiae affligimur libertate, dignemini taliter providere, quod
ecclesia non succumbat, quia si nos desidere contingerit, defectus noster
per exempli similitudinem in ruinam veniet plurimorum."
3.16.3
De laicis, qui per interdictum vel excommunicationem se dicunt esse gravatos.1
[1]
"Si propter Argentam subiciumur interdicto, non possumus non dolere,
quia nulla est nobis colluctatio contra archiepiscopum Ravennatum,2
sed cum civibus Ravennatibus, quibus pro argento distraxit Argentam, sicut
per scripturam publicam ostendemus. Si enim vendere vel donare nichil est
aliud quam de proprio facere alienum, quid repetit archipresul?
Credimus nempe, quod sub tali pretextu velit Ravennatibus suffragari, cum
quibus semper inimicitiam habuimus capitalem. Sed cum vulpe litus arabit,
quia volucres pennate3
retiacula fugiunt, cum tenduntur. Ceterum si pro Ravennatibus duxistis
nobis inferre gravamen, retrogradus efficitur ordo nature, quia non est
bonum, summere panem filiorum et mittere canibus ad edendum. Nos autem
sumus ecclesie Romane filii speciales et Ferrariensis civitas ad ecclesie
Romane iurisdictionem nullo mediante cognoscitur pertinere. Non ergo heredes
esse debent filii ancille cum filiis libere, qua libertate a spirituali
dominio ecclesie Ravennatis nos Romana ecclesia liberavit."
1 Edited
in E. WINCKELMANN Friedrich II Jahrbucher der Deutschen Geschichte,
547, Leipzig 1878.
2 IP 5.70 no. *254, 5.73 no. *269.
3Cf. Psalm 148.10.
3.16.4
Alie de tenore consimili.
[1]
"Si Placentini episcopi et cleri1
sibi commissi dolositates et machinationes vestre sanctitati essent per
ordinem patefacte, ipsorum frivolis querimoniis fidem apostolica providentia
nullatenus adhiberet, sed potius illos redargueret| de avaritia, quia cum
deberent spiritualibus filiis paternaliter providere, de solis micis, que
de ipsorum mensis cadebant, noluerunt famelicis impertiri."
illos
om. PX redargueret
| [34va]
S
deberent MB: deberet XP
1IP
5.484
[2]
"Ecce diverse provincie orbis manifeste cognoscunt, qualiter pro burgo
Sancti Donnini guerram sustinuimus vehementer, quot et quanta expenderimus
pro redemptionibus captivorum. Nec| fuit aliqua ecclesia in episcopatum,
que nobis vellet in aliquo misereri. Petivimus enim episcopo et clericis
solo intuitu elymosine suffragia karitatis, sed ipsi super ollas carnium
residentes, in nos repente interdicti sententiam promulgarunt, a vobis
postmodum generales litteras impetrantes, quod ubique per Italiam nostrum
tamquam excommunicatorum consortium ab omnibus cautius evitetur. Unde videmur
plurimum contra rationem gravari.
Nec | [51r]
A
[3]
Vestram igitur pietatem attentius deprecamur, ut nos ab excommunicationis
vinculo absolventes, episcopo atque clericis iniungatis, ut nobiscum pacisci
procurent. Alioquin teneant sibi spiritualia, quia temporalia non erunt
sibi hoc tempore fructuosa."
3.16.5
Alie de tenore consimili et fit conquestio, quod salutatio denegatur.1
[1]
"Non est mirum, si stupore atque ammirationis vehementia conturbamur,
quia nobis a sede apostolica salutationis alloquium denegatur, cuius salutem
et honorem pre ceteris Italie civibus studuimus omni tempore conservare.
Sane tempore scismatis, quo etiam, qui debebant esse firmi et stabiles,
claudicarunt, contra imperatorem Fredericum arma summentes, partem confovimus
Alexandri et illum, qui ab heresiarcha fuerat iam intrusus, de nostris
finibus reiecimus violenter. Cur ergo pro ecclesiis et hominibus de Summo
Fonti, qui Octavianum Ostiensem et Veletrensem episcopum cepere atque multos
ecclesie Romane nuntios spoliarunt, nos excommunicaverit cardinalis, penitus
ignoramus, et maxime cum appellationem premisimus ante gravamen. Contra
rationem gravati ad vos recurrimus confidenter, supplicantes attentius
et devote, ut nos ab
excommunicationis vinculo taliter absolvatis, quod
Florentia in ecclesie Romane servitio cunctis possit temporibus reflorere."
1 Cf.
Palma 17.34-8.
Date 1190-1206 (WINCKELMANN 556).
3.16.6
Alie de tenore consimili et fit mentio de variatione salutationis.
[1]
"Sanioris consilii spiritum spirituale pater, consiliarius summus et
medicus delictorum nobis1
loco salutationis transmisit, epistole titulo variato. Et licet propter
Belunensem2
episcopum, qui vestram contra nos indignationem promovit, gravemur, nichilominus
tamen credimus, quod tunc salutationis alloquium geminatur, cum sanum consilium
filiis exhibetur. Vos autem eidem episcopo dare dignabimini firmiter in
mandatis,| ut nos ab excommunicationis vinculo absolvere non postponat."
mandatis
| [34vb]
S
1
Podesta William and the people of Treviso.
2 Belluno.
See IP 7.1.93 no. *6 and IP 7.1.114-115 nos. *5, *6; also
Die Register Innocenz III 2.37-42 no. 2.27 and PL 214.922-926.
3.16.7
De illis, qui privantur officio.
[1]
"Pietati vestre, que contra rationem gravatis existit refugium singulare,
presentibus litteris intimamus, quod episcopus Narniensis1
spretis sacrorum canonum sanctionibus post appellationem ad sedem apostolicam
promulgatam, nos presumpsit officio privare divino. Eapropter vestre clementie
humiliter supplicamus, quatinus Tudertino2
episcopo detis firmiter in mandatis, quod si post appellationem id facere
attemptavit, nos de auctoritate sedi apostolice ab interdicto nullius appellatione
obstante absolvat."
1 Narni.
2Todi.
3.16.8
De illis, qui privantur beneficio.
[1]
"In quadam egritudine votum emisi, quod infra certum tempus post liberationem
limina beati Iacobi apostoli vistarem. Episcopus1
autem vocatus a rege, inerat in regione longinquam. Ego autem accessi ad
decanum et capitulum Sipotinum et impetrata licentia votum adimplevi promissum.
Post reversionem autem meam episcopus me beneficio ecclesiastico privavit,
asserens quod sine ipsius licentia id facere non debebam. Vestre igitur
clementie duxi humiliter supplicandum, quatinus firmiter iniungatis archiepiscopo
Malfitano, quod si me taliter esse constiterit spoliatum, michi restitutionis
beneficium nullius appellatione| obstante indulgere procuret."
asserens]
desserens X appellatione]
| [51v]
A appellationis X
1Archbishop
of Sipontino Hugo de Troia (1195-1210) or Rogerius de Anglone (1219-1256).
3.16.9
De illis, qui privantur utroque.
[1]
"Spoletanus1
episcopus labe pollutus velut arbor fatua et vilissimus idiota, post appellationem
ad vos factam, nos ausu temerario ecclesiasticis privavit officiis et beneficiis
spoliavit. Eapropter vestram clementiam humiliter exoramus, quatinus Perusino2
episcopo iniungatis, quod si post appellationem factam nos esse constiterit
spoliatos, de auctoritate sedis apostolice nos ab interdicto absolvat et
nobis nullius appellatione obstante beneficium restituere non postponat."
1 Spoleto
(or Split?)
2Perugia
3.16.10
De illis, quibus decime auferuntur.
[1]
"Clementie vestre, ad quam contra rationem gravati velud ad securissimam
portum recurrunt, tenore presentium intimamus, quod Nonantulensis1
abbas et eiusdem ecclesie fratres decimas ad nostram ecclesiam pertinentes
per violentiam abstulerunt" vel "decimas, quas de iure Bundeni2
habemus, sibi dolosis machinationibus usurparunt" vel "decimas,
quas per centum annorum spatium ecclesia nostra possedit, nuper occasione
temporalis dominii sibi vendicare nituntur. Eapropter etc."
Bundeni
MB] Bondreni P Ponderi X
1
See GIROLAMO TIRABOSCHI
(1731-1794) Storia
dell'augusta Badia di S. Silvestro di Nonantola, aggiuntovi il Codice diplomatico
della medesima (Modena 1784-85) 2 vols.
2S. Maria de Bondeno. According to KEHR (IP 5.363), this church
was granted to the abbey of Nonantula by Charlemagne and belonged to it
until the twelfth century, therafter to the diocese of Ferrara. For another
case of this abbey usurping tithes owed to the Bolognese house of S. Victor,
see JL 10673.
3.16.11
De illis, qui decimas de suis laboribus et novalibus dare compelluntur.
[1]
"Vobis, qui vice Petri faciente Domino in appostolatus cathedra residetis,
lacrimabiliter lamentamur de archiepiscopo Maguntino,1
qui sua potentia et nulla rationabili causa confisus nobis abstulit decimas
consuetas" vel "qui sue magnitudinis mole| nos premens iussit aufferri
decimas ad nostram ecclesiam pertinentes" vel "qui nobis inrequisitis
iussit alteri ecclesie decimas exhiberi, quas nostri antecessores absque
omni contradictione per centum annorum spatium habuerunt."
mole
| [35ra]
S
1 Mainz.
[2]
"Eapropter vestre sanctitati hummiliter supplicamus, quatinus ei firmiter
iniungatis, ut subtracta restituat et nos in hiis vel aliis molestare ulterius
non attemptet" vel "quatinus Constantiensi1
episcopo detis firmiter in mandatis, ut utramque partem ante suam presentiam
convocet et auditis, que hinc inde proposita fuerint, causam ipsam canonico
fine decidat" vel "quatinus episcopo Herbipolensi2
iniungere dignemini, quod si rem ita esse invenerit, nobis subtracta in
integrum restitui faciat et postmodum convocatis partibus audiat queque
singula, prout ordo canonicus postulabit."
1Constance.
2Würzburg.
3.16.12
De Claravellensium conquestione, qui dare decimas compelluntur.
[1]
"Sanguis fratrum Claravellensium1
clamat ad vos de terra, quoniam de terra, quam propriis manibus colimus,
per Treverensem2
episcopum compellimur decimas exhibere, et maxime cum ab ecclesia Romana
sit nobis cunctisque nostris obedientiis specialiter indultum, ne de terris
nostris vel novalibus teneamur decimas impertiri. Cuius rei causa vestram
suppliciter clementiam exoramus, quatinus ei firmiter iniugatis, ne nos
super hiis ulterius molestare presumat."
1 S.Maria
di Sanavalle (Follina). See IP 7.1.85 no. 1 (ed. PL 201.1318
no. 189). 2Treviso
(although the spelling indicates Trier).
3.16.13
De illis, quibus sepulture vel parrochie subtrahuntur.
[1]
"Ad vos reverende patre fusis lacrimis clamitamus, de archidiacono et
canonicis Bononiensibus conquerentes, qui sepulturas ad nostram ecclesiam
ex approbata et antiqua consuetudine pertinentes, sibi machinationibus
dolosis usurpant. Quare sanctitati vestre cogimur supplicare, quatinus
causam ipsam Ferrariensi episcopo commutatis, qui audiat, que hinc in ordine
iudiciario proponentur, et postmodum sublato appellationis diffugio illam
non differat fine canonico terminare."
Ferrariensi]
Paduane X
[2]
Ubi dixi 'sepulturas' dicas 'parrochias' vel 'decimas' et erit in his tribus
epistola generalis.
3.16.14
De illis, qui usurorum exactionibus pergravantur.|
[1]
"Aborrende memorie Cuminellus,1
dum essem Bononie in studio litterarum, michi ducentas marcas argenti prestitit
sub usuris, de quibus ante suum decessum preter sortem sibi octuaguinta
marcas persolvi. Verum quia non eram Bononie, cum ipsius orribilis anima
de corpore nefandissimo exalavit et recepta est a diabolo et angelis eius
in fornace flaminoma, libros, quos in manibus alterius angeli Sathane,
Thebaldi scilicet usurarii, causa illius debiti obligaveram, rehabere non
possum. Quapropter clementiam vestram supplici prece desposco, quatinus
Bononiensi| episcopo detis firmiter in mandatis, ut si probatum
fuerit me soluisse debitum et usuras, ipsum Thebald., appellatione remota
ecclesiastica censura compellat restituere michi libros, quos occasione
dicti debeti detinet obligatos."
rubr.
pergravantur
| [52r]
A
Bono|niensi [35rb]
S prece] voce
P
1Cuminellus
was a notary. Chartularium Studii Bononiensis 3.159 no. 138 (23
November 1199).
3.16.15
De mulieribus, que a viris absque iudicio ecclesie reliquuntur.
[1]
"In oppinati doloris anxietas me compellit exordium nobis proponere
dolorosum ..."
3.16.16
De universitate scolarium, que cum a cardinali semel gravaretur, domino
pape suum gravamen intimavit.
[1]
"Exordiri probabiliter invitamur et narrationem trahere a litteris,
quas dominus Wido,1
tituli sancte Marie Transtiberim presbyter cardinalis, apostolice sedis
legatis nostre universitati direxit, necessario compellimur, quia cum honus
importabile superponitur, quies queritur indesinenter, ne mole magnitudinis
unum premat et alterum peareat sicque fiat duplex ammissio in utroque."
1Guido
de Papa, cardinal priest of S. Maria in Trastevere (1195-1206). The legatine
mandate to Bologna took place in the spring of 1200. See WERNER MALECZEK
Papst und Kardinalskolleg von 1191 bis 1216 (Wien 1984) 100
[2]
"Nam dum nuper Bononie studeremus, prefatus cardinalis nobis litteras
destinavit, in quibus civitatem ipsam et cives non modicum exasperavit,
nobis sub excommunicationis pena firmiter iniungendo, ne hospitia per anno
futuro ibi conducere auderemus necque prepararemus nos aliquatenus ad studendum."
prepararemus]
preparemus MB
[3]
"Nos autem ob sedis apostolice reverentiam litteras audientes, quicquid
magister| Obertus Mediolanenses1
in medio nostrum proposuit, intelleximus diligenter: 'Ceterum Bononienses
non accusamus nec excusamus,| sed ubi res nostra evidenter agitur, clamamus,
quia tacere nequimus. Profecto, cum simus ecclesie filii et heredes et
non habemus alium protectorem nisi vos, qui faciente Domino in apostolatus
cathedrali residetis, miramur, quod in primo mandato et maxime sub pena
excommunicationis iubemur absque causa rationabile exulare.'"
magister
| [35va]
S excusamus
| [52v]
A
residetis] residens P
1Perhaps
a descendant of Obertus de Orto, the famous Milanese feudist whose son
studied in Bologna.
[4]
"'Ordo quippe scolasticus est ecclesie speculum, hereticorum repagulum,
organe sapientie et candelabrum in altissimis residens, cuius spendore
mundus totus et universa, que subsistunt sub celi habitu, illustrantur.
Ab ipso quidem trahuntur omnia principalia et secundaria ecclesie membra,
et quantacumque polleant dignitate, scolastica esse non desunt. Videretur
ergo res in alteram verti naturam, si viri scolastici ab ecclesia non diligerentur,
et maxime cum ex ipsis et in ipsis consistere videatur. Unde, licet quidam
sint in partem solicitudinis evocati, ab illo regi specialiter volumus,
qui habet plenitudinem potestatis. Videmus etiam, quod studium non posset
extra Bononiam hoc tempore ordinari, quod iuris periti propter iuramentum,
quod fecerunt, civitatem egredi non possunt et scolares plurimi non parvo
debitorum onere pregravantur, qui non possunt exire nisi solverint nec
his temporibus sunt solvendo.'"
[5]
"Petitionem igitur nostram, tamquam speciales immo specialiores et specialissimi
ecclesie Romane filii, vobis, qui pre cunctis vitam scolasticam dilexistis
et diligitis, secure offerimus, vestram clementiam humiliter deposcentes,
ut cardinalis commodius mandatum relaxetis. Dignetur itaque paternitas
vestra benedictionis apostolice nobis dirigere litteras, in quibus certam
remorandi licentiam conferatis. Nos autem rogabimus assidue Cunctipotentem,
ut vos faciat vivere cum gloria et honore in longitudinem dierum detque
vobis, ut urbi et orbi preesse possitis in omni plenitudine gaudiorum."1
1Translation
in MAP2.TUC.
***
© Steven
M. Wight, Los Angeles 1998
Scrineum
© Università
di Pavia 1999