Cedrus 
Table of contents -- Translation 
Siglorum conspectus -- Main menu

INCIPIT CEDRVM BONICOMPAGNI

[1. PROLOGVS SVPER STATVTIS.]

[1.1] Propter geminam uictoriam quam Palma et Oliua mihi de inuidis prebuerunt,¹ exalti sunt libri mei sicut cedrus Libani et quasi plantacio rose in Iericho.²

INCIPIT CEDRVM BONICOMPAGNI: om. PT Bonicompagni V INCIPIT PROLOGVS LIBRI QVI DICITVR CEDRVS MAGISTRI BONCOMPAGNI P³        de inuidis tr. P³ post prebuerunt       exalti: exaltati P³ R exadltati P^3ac

[1.2] Vnde librum presentum Cedrum appello, quoniam hoc est dignus nomine nuncupari. Vel Cedrus dici merito potest per quandam similitudinem effectus. In hoc siquidem libro de statutis generalibus et laudamentis tractatur, quorum auctores uidentur ubique terrarum exaltari ut cedrus, cum inter alios componendi generalia statuta et pronuntiandi laudamenta recipiant potestatem. Cedrus quidem est Libani fructus, qui propter aureum quem obtinet colorem et per quamdam saporositatem dominabilis acetositatis uniuersos excedit in pulchritudinem fructus. Vnde magnis uiris et dominabus specialibus exhibetur. Infra ipsius nempe corticem contritum ponitur marmor cum aliquot speciebus ad bulliendum, sicque fit indecitrinum unguentum, quod facies subtiliat et clarificat dominarum et uulnerata corporis loca peculialiter cicatricat.³

mei: nostri P³ presentum: presentem P³ R nuncupari: appellari P³ per: propter P³ quandam: quamdam R similitudinem effectus: similitudinis effectum P³       et om. P³       quidem est: est quidam P³       fructus Libani tr. P³       quamdam: quandam P³       pulchritudinem: pulchritudine P³ R       fructus tr. P³ ante in       specialibus: specialius P³       indecitrinum: abicurmum P³

[2. ORDO CAPITVLORVM.]

[2.1] Pertractato libri prologo duxi capitula regulariter ordinare, ut in omnibus notitia facilior habeatur.

non incipit P³ novum capitulum       Pertractato: Peracto P³

[2.2] QVID SIT GENERALE STATVTVM. VNDE DICATVR. QVIBVS LICEAT FACERE STATVTA ET INFRINGERE. QVALITER DEBEAT TALIA COMPONERE STATVTA DICTATOR.

INFRINGERE: II. add. P³²       COMPONERE STATVTA DICTATOR: DICTATOR STATVTA COMPONERE. III. P³

[3.] QVID SIT GENERALE STATVTVM.

[3.1] Generale statutum est proprie lex imperialis, que debet ubique terrarum generaliter obseruari. Sed hic improprie dicitur generale, nisi ad restrictionem⁴ intelligatur, ut sit minus uel parum generale.

rubr. om. codd. QVID: EXPLICIVNT CAPITVLA LIBRIS CEDRI. INCIPIT LIBRVM QVI DICITVR CEDRVS. praem. P³       imperialis lex tr. P³ improprie P³: proprie codd. R restrictionem legi: rerum solutionem P³ restrinctionem R codd.

[3.2] Statutum igitur hic potest taliter diffiniri: Statutum est quedam uerborum series in scriptis redacta, in qua continetur quomodo illi, qui tenentur statuto, se in publicis et priuatis negotiis regere debeant et quam siue quantam pati penam, si statuti non obseruauerint mandata.

illi om. P³ debeant: debeat P³       penam: debeat add. P³

[3.3] Vel aliter: Statutum est arbitraria mundi norma, que a uulgari hominum consuetudine procedit.

[3.4] Nam quelibet ciuitas in finibus Ytalie sua facit statuta seu constitutiones, quibus potestas uel consules publica excercent negotia et puniunt excedentes, non obstante aliqua lege, que contra statutum dicere uideatur, pro eo quod illa statuta seu constitutiones iurauerunt integraliter obseruare.

Ytalie: Italie P³       seu P³ R: sue codd.       dicere: esse P³       seu: siue P³

[3.5] Porro|[109^va] quedam statuta fiunt quandoque a castellanis burgensibus et uillanis, que largo modo generalia et strincto possunt specialia nuncupari.

fiunt R P³: sunt VPT ?M       strincto: stricto P³

[3.6] Fiunt etiam in multis partibus Ytalie quedam iuuenum societates, quarum aliqua falconum, aliqua leonum, aliqua de tabula rotonda societas nominatur.⁵ Et sic diuersi nomina diuersa societatibus superimponunt. Et licet ista consuetudo sit per uniuersas partes Ytalie, multo fortius in Tuscia uiget, quia uix reperirentur in aliqua ciuitate iuuenes, qui non sint adstrincti alicui societati uinculo iuramenti. Huiusmodi quippe societates quedam faciunt fieri per manum publicam statuta, que uulgo 'breuia' nominantur. Vnde dicatur: "Iste iurauit ad nostrum breue," seu "Non iurauit ad breue nostrum."

Ytalie partibus tr. P³       societas om. P³       sic om. P³       sit om. P³       Ytalie partes tr. P³       quia: qui P³       adstrincti: asstricti P³       quippe: quidem P³       dicatur: dicitur P³       Non P³: om. codd. R

[3.7] Eodem modo faciunt plures, qui tures hedificant, quoddam statutum quod uulgo 'breue' nominatur, in quo continetur quomodo uel quantum debeant leuare turem uel custodire et qualiter unus alterum iuuare teneatur.

tures: turres P³       statutum P³ R: statuta codd.       turem: turrim P³       unus om. P³

[3.8] Fiunt et quandoque ab hospitalariis, templariis, clericis et aliis Christi fidelibus quedam consortia seu fraternitates, pro quibus aliqua breuia componuntur.

[3.9] Sed hec statuta dici proprie non debent. In componendi namque supradicta statuta seu breuia simplex dicendi modus obseruatur et quasi iuxta uulgare omnia referuntur.

seu om. P³       iuxta P³: uista R codd.

[4.] VNDE DICATVR.

[4.1] 'Statutum' dicitur a 'statuo, statuis', uel a 'statutore'.

DICATVR: STATVTVM. II. add. P³       statutore: statutione P³

[5.] QVIBVS LICEAT FACERE STATVTA ET INFRINGERE.

[5.1] Licet autem omnibus, qui libertate fruuntur, secundum generalem consuetudinem Ytalie consimilia facere statuta et eadem infringere, nisi iuramenti uinculum euidens prestiterit impedimentum.⁶

STATVTA ET INFRINGERE: ET INFRINGERE STATVTA. III. P³       consuetudinem P^3pc in margine cursum P^3ac       Ytalie: Italie P³       euidens om. P³

[6.] QVALITER DEBEAT TALIA COMPONERE STATVTA DICTATOR.

[6.1] Qualiter dictatores huiusmodi statuta componere possint, breuiter demonstrabo.

COMPONERE STATVTA DICTATOR: DICTATOR COMPENERE. IIII. P³

[6.2] Imprimis namque ponenda est inuocatio dominica hoc modo: "In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen."

Patris: in n add. P^3ac

[6.3] Post istam autem inuocationem non consueuerunt illi, qui statuta dictant, uti aliquo exordio, aut quia exordiri nesciunt aut quia prolixitatem cupiunt euitare. Sed magis est credendum, hoc ex ignorantia prouenire.

uitare cupiunt tr. P³

[6.4] Nam post inuocationem illam ordinari hoc modo narrationis principium consueuit: "Nos Petrus et Iohannes constituti arbitri ad tractandum ciuitatis Florentie statutum dicimus et ordinamus, ut potestas uel consules, qui electi|[109^vb] fuerint, teneantur nomine iuramenti obseruare omnia, que inferius conscribuntur."

illam: istam P³       ordinari om. P³       narrationis principium consueuit: in principio consueuit ordinari narratio P³       Petrus et Iohannes: A. et B. P³       obseruare: conseruare P³       conscribuntur: subscribuntur P³

[6.5] Verumtamen si aliter quis super talibus statutis exordiri uellet, posset hoc exordio uti, quod ex ipsa causa nasci uidetur, uerbi gratia: "Propter immensitatem scientie iurisperitorum,⁷ qui non solum res dubias uerum etiam casus ualidos et rationes manifestissime stabilitas faciunt probabiliter uacillare, hoc statutum pro communi utilitate componimus, in quo nullam exteriorem exceptionem uel intellectum habemus. Nec uolumus aliquem habere, sed tota statuta littera sine glosa et solutione aliqua intelligatur, non obstante aliqua lege."

aliter quis: aliquis P³       hoc: modo add. P^3ac       ex om. P³       uidetur: uidebitur P³       etiam: in P³

[6.6] Vel aliter: "Quia excedentium proteruitas propter iuris peritorum contrarietates euadere consueuit sepius iudicium ulcionis, idcirco ad conseruanda publica et priuata iura hoc statutum lucidum pertractamus, cupientes ut quisque intelligat, quod contra tenorem statuti remedium non poterit inuenire."

Quia P³: non add. codd. ad add. R       proteruitas: prouertitates R       sepius iudicium ulcionis om. P³       iura P³: om. R codd.       cupientes ut: quod P³       poterit: potest P³

[6.7] Possunt autem ex hac materia infinita exordia fieri, sed superuacaneum esset prolixitati semper insistere, et maxime cum in talibus simplex dicendi modus seruetur.

superuacaneum: superuaccaneum P³       prolixitati semper insistere: insistere prolixitati P³       maxime P³: inane R mane~ codd. dicendi simplex tr. P³ seruetur: obseruetur P³

[6.8] Post exordii uero positionem incipiat narrare dictator, prout uiderit expedire. Ceterum hoc modo incipere potest: "Inprimis ergo dicimus, quod potestas habeat nomine feudi ducentas libras imperiales, trecentas corbes frumenti et totidem uini, quinquaginta currus feni et ducenta plaustra lignorum," et sic successiue nominentur omnia, que fieri debent.

exordii: exordium P³       incipiat: d praem. P^3ac       dictator tr. P³ ante positionem       potestas: potestat P³       habeat tr. P³ post feudi       ducentas: cc. P³       imperiales: imperialium P³       trecentas: ccc. P³       quinquaginta: l. P³ feni: fe,ni P³ ducenta: cc. P³

[6.9] "In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen."

[6.10] "Nos Titius et Sempronius, de communi consensu et uoluntate consulum societatis Lombardie atque Tuscie⁸ facti rectores et arbritri, statuimus et iuramento precipimus obseruari, ut omnes ciuitates nostre societatis sua iura ad inuicem sibi seruent, ecclesias et domos hospitales nullis exactionibus grauare presumant, stratas publicas et priuatas custodire studeant et presertim eo tempore, quo generales nundine fiunt, iura uiduarum pauperum et orphanorum modis omnibus manutenere procurent."

Sempronius: Senpronius R Sepronius P³       uoluntate: omnium add. P³       omnes om. P³       sibi tr. P³ ante ad       eo tempore add. P^3ac in margine       quo: quando P³       fiunt: fuerunt P³       omnibus modis tr. P³

[6.11] "Latrones, raptores, homicidas, bannitos, hereticos et falsarios aliquorum preces et munera non iuuent, sed quilibet secundum quantitatem et qualitatem perpetrati criminis penam subeat corporalem, ne uenie facilitas det illis aut aliis materiam delinquendi." 

homicidas raptores tr. P³       bannitos: sacrilegos inbannitos P³

[6.12] "Iubemus etiam, ut nulli ciues contra nostre societatis honorem alicui principi fauorem uel consilium exhibeant aut exhibere permittant."

etiam om. P³

[6.13] "Si quis autem in hoc detestabili fuerit excessu repertus, rebus mobilibus spolietur et tamquam criminosus et infamis in exilium redigatur, uel quod melius est, tradatur uindicte inclite urbis|[110^ra] Verone, que undecim suos proceres interfecit una die propter iamdictum excessum eorumque postea corpora extra Campum Marcium⁹ reiecit, ubi asinorum cadauera traduntur coruis in escam."

in: de P³       excessu om. P³       inclite: iudice P³       undecim P³: uidelicet R unde cum codd.

[6.14] "Actum etc."

etc.: est R codd.

[6.15] Possunt etiam potestates et consules ciuitatum facere pro religiosis domibus aliquod generale statutum causa protectionis, hoc modo:

facere P³: et add. R codd.       domibus: facere repetit P³

[6.16] "In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen."

[6.17] "Ego Wilelminus Ranconi,¹⁰ Bononiensium potestas et eius consiliarii, considerantes religionis feruorem, uite asperitatem, honestatum morum et paupertatem fratrum heremi Camaldulensis, per hoc generale statutum decernimus, ut locus ille liber existat ab angariis et parangariis et ab omnibus exactionibus, quas ciuitates facere occasione rei publice consueuerunt." 

Wilelminus Ranconi: Albertus R??linus P³       Bononiensium: iudem ?bulderutal?/bubbrutal? P³       eius om. P³       consiliarii: sui uidelicet H. Riso/Rifo? et H. Fundanus add. P³       feruorem om. P³       paupertatem: morum add. P^3ac       per: propter P³       facere tr. P³ post publice

[6.18] "Nolumus etiam, ut nuntii nostre communitatis fodrum uel albergariam seu etiam potum aque frigide ibi petere audeant, ne forte posteri ex hoc materiam acciperent aliquid extorquendi."

ibi om. P³

[6.19] "Recipimus locum et fratres ibi Domino famulantes sub nostra specialissima protectione, ita quod si aliqui de Bononiensi districtu heremum aut heremitas ipsos in rebus aut personis diabolo instigante offenderint, in eos dupliciter uindecetur, ne aliqui per eorum exemplum ualeant ad similia prouocari."

Domino ibi tr. P³       offenderint: offenderent P³       uindecetur: iudicetur P³       exemplum: exempla P³

[6.20] "Hec et supradicta iubemus et inuiolabiliter obseruari precipimus, presentem paginam nostri sigilli munimine roborantes."

munimine roborantes: nomine roboramus P³

[6.21] Pro consortiis autem siue fraternitatibus ita potest statutum aliquod ordinari.

Pro om. P³

[6.22] "In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen."

[6.23] "Quia opus est karitatis et salutem respicit animarum conuenire fratres in unum ad exercenda opera pietatis, idcirco nos magistri Boncompagnus et Iohannes de multorum magistrorum consilio et scolarium assensu pro substentatione Camuldulensis heremi non longe a ciuitate Bononie siti quamdam ordinauimus fraternitatem."

idcirco: id P³       Boncompagnus legi: Boncompagi P³ Bononiensis codd.       Iohannes om. P³       substentatione: sustentatione P³       siti: site P³       quamdam: quandam P³

[6.24] "Cui si diuino instinctu aliquis desiderat aggregari, sciat se fore participem omnium beneficiorum, que in tota congregatione Camuldulensi cotidie fiunt. Nam si eorum aliquis de uite presentis ergastulo fuerit uocante Domino sublatus, eiusdem loci fratres in ducentis missis et totidem psalteriis orabunt specialiter pro ipsius redemptione."

cotidie P³: assidue codd. Domino uocante tr. P³ ducentis: cc. P³

[6.25] "Cum ergo sit tam salutiferum, tam|[110^rb] pium et tam honestum propositum, illi consortio adunari, quilibet niti debet secundum possibilitatem suam, heremitis illis, qui spretis mundanis deliciis nostra et sua peccata cotidie plangunt, summi Creatoris maiestatem assidue contemplantes, in rebus temporalibus prouidere, ut pro temporalibus celestia et pro caducis eterna recipere mereatur."

tam sit tr. P³       salutiferum P³: lucriferum R       et om. P³       prouidere om. P³       mereatur: mereantur P³

[6.26] Fiunt etiam consortia seu fraternitates ab hospitalariis, templariis, aliisque religiosis uiris, pro quibus quedam statuta scribuntur. Pro quolibet fratre dicitur proprio nomine, ut: "Martinus unum denarium annuatim dare debet et in fine .XII uel .XX."

Fiunt: Inter P³       fraternitates R: fraternitatis P³ codd.       templariis om. P³       pro P³: in codd.       Pro: In quibus add. P³       debet dare tr. P³ ante denarium       XII uel om. P³

[6.27] Item fiunt quandoque in multis Ytalie partibus quedam consortia karitatis intuitu, que uulgo 'confraduglie' dicuntur. Pro quibus fiunt similiter quedam simplicia statuta, quoniam in eis continetur, quantum uini uel frumenti debeat quilibet exhibere. 'Karitatis intuitu' ideo dixi, quia multi populares per diuersas mundi partes fraternitates et consortia secuntur, ut uentrum possint et stomachum adimplere. In episcopatu quippe Florentino est quedam capella in honore sancti Ylarii edificata,¹¹ ubi fiebat quorundam rusticorum fraternitas pro ecclesie utilitate. Fecerunt quippe rectores fraternitatis non parua fercula secundum consuetudinem illorum, qui tales faciunt fraternitates. Post conmestionem autem debebant rectores facere rationem omnium expensarum. Tunc surrexit unus rectorum in presentia omnium et dixit: "Benedictus Deus, qui miracula per nos et inter nos operatur, quia nichil de his, que dedimus, deest pro expensis et nichil superat preter unam assem." Tunc illius terre homines hanc imperitiam in generale prouerbium adduxerunt. Unde plurima iam dicunt ita: "Contingit nobis sicut ecclesie sancti Ylarii parochianis."

confragduglie: confradillige P³ (confragdillige P^3ac)       continetur tr. P³ ante in       Karitatis: Caritatis P³       dixi P³: dicxi R codd.       possint: ualeant P³       quippe: quidem P³       Ylarii: Hylarii P³       edificata: hedificata P³       rusticorum: conuentus add. P^3ac       Fecerunt--fraternitatis P³: rectores quippe fuerunt fraternitati R codd.       fraternitates om. P³       surrexit P³: R codd.       dixit: dicxit R codd.       qui: quia P³       operatur: fieri praem. P^3ac       de: ex P³       iam P³: om. R codd.       sancti P³: om. R codd.

[6.28] Et notandum est, quod in principio cuiuslibet generalis statuti ponenda est dominica inuocatio, nisi statutum fieret pro usure solucione aut aliqua specie mali. Et in fine ponendi sunt anni dominice incarnationis cum indictione.

inuocatio dominica tr. P³

[7. PROLOGVS SVPER LAVDAMENTIS.]

[7.1] Postquam sufficienter tractandum est de statutis generalibus, uidendeum est, quid sit laudamentum, unde dicatur et quibus liceat facere laudamentum.

rubr. raditur P³ om. codd. R       Postquam--facere laudamentum: Pertractata tabula huius libri particula in qua de statutis sufficienter tractaui. Nunc autem de laudamento breuissime tractaturus P³

[8.] QVID SIT LAVDAMENTVM.

[8.1] Laudamentum est sententia ex opinione proueniens laudatorum. Vel laudamentum est arbitraria sententia, qua sepe litigantium controuersie|[110^va] sopiuntur.

rubr. om. codd. non habet P³ novum capitulum       opinione: oppinione P³       controuersie: controuersias P³       sopiuntur: sospiuntur P^3ac

[8.2] 'Ex opinione proueniens laudatorum' et 'arbitraria' ideo dixi, quoniam infiniti sunt, qui laudamentum ad sopiendas controuersias faciunt, qui leges et iura ignorant, uerumtamen secundum opinionem et sententiam proprie conscientie faciunt laudamentum.

opinione: oppinione P³ laudatorum: laudatororum P³ dixi P³: dicxi R codd. sopiendas contrauersias: sopienda P³ et iura tr. P³ post ignorant opinionem: oppinionem P³

[9.] VNDE DICATVR LAVDAMENTVM.

[9.1] Laudamentum dicitur a 'laudo, laudas' uel a laudatore. Nam quando controuersia de rebus aliquibus inter aliquos uertitur, dicit aliquis: "Date hoc ad laudum", secundum uulgare. Et quando litigantes proprio arbitrio ducti communi concordia dicunt: "Demus hoc ad laudum." Sicque sepenumero in aliquem uel quandoque in aliquos compromittunt. Vnde laudatores ab utraque parte recipiunt cautionem certam ponere penam sub obligationis potestatis et consulum, imponentes quod eorum laudamentum siue laudatum inuiolabiliter obseruabunt.¹²

rubr. om. codd. non habet P³ novum capitulum       laudo lauda: laudo -das P³ quando P³: si R codd. quando P³: quandoque R codd. ad om. P³ quandoque om. P³ ponere P³: peccunie R codd.       obseruabunt P³: asseruabunt R codd.

[10.] QVIBVS LICEAT FACERE LAVDAMENTVM.

[10.1] Laudamentum siue laudatum est licitum facere omnibus hominibus habentibus discretionem.

rubr. om. codd. non habet P³ novum capitulum       Laudamentum: e add. P^3ac

[10.2] Ad hoc, ut dictandi facilior habeatur notitia, ponam aliquod exemplum controuersie, secundum quam laudamenti sententia promulgetur. Verbi gratia: Titius accepit mutuo a Sempronio pateram, que aurea secundum superficiem uidebatur, quia faciebat nuptias filio suo. Nullo tamen pacto preeunte, ammittitur patera. In nuptiis repititur a Titio aurea. Ille uero respondit non fuisse auream, sed deauratam. Conuenitur demum reus ante presidem, ubi actor iuris etiam in iure proponit actionem, asserens se habere testes, quibus pateram fuisse auream comprobabit. Reus uero contrarie dicit se hoc posse per idoneos testes legitime confutare. Ad hoc accedit Seius, utriusque amicus, qui consulit, ut in arbitrium Sceuole compromittant. Dicat ergo Sceuola hoc modo laudamentum:

hoc: autem add. P³ facilior dictandi tr. P³ quam: quem P³ uidebatur tr. P³ ante secundum preeunte: pretereunte P³       uero P³: om. R codd.       etiam P³: et R codd.       proponit: po~ P³       idoneos: ydoneos P³       legitime om. P³       Seius om. P³       qui P³: et R codd.       compromittant P³: compromittunt R codd.

[10.3] "Ego Sceuola, recipiens compromissiones Titii et Sempronii de controuersia, que inter eos uertebatur pro patere auree uel argentee ammissione, dico et pronuncio nomine laudamenti firmiter obseruandi, ut Titius restituat Sempronio unam pateram argenteam mirifice deauratam. Et insupere sex uncias auri purissimi sibi non differat exhibere."

compromissiones P³: compromissionem R codd.       ammissione P³: commissione R codd.       unam om. P³       sex: vi. P³       differat: deficiat praem. P^3ac 

[10.4] Preterea tabelliones huiusmodi laudamenta per tertiam personam facere consueuerunt. Verbi gratia.

Preterea--consueuerunt om. P³

[10.5] "Cum super quibusdam possessionibus inter Sempronium et Titium controuersia uerteretur, de communi assensu per stipulationem in Sceuolam compromiserunt, quod quicquid ex hoc diceret uel pronuntiaret firmum et ratum omni tempore haberent. Ille uero controuersiam taliter diffiniuit,|[110^vb] scilicet etc." Et sic ponitur ibi tota series laudamenti.

etc. om. P³       ibi ponitur tr. P³

[10.6] Consimili enim utuntur inceptione in omni genere laudamentorum. Sed circa finem ponunt annos dominice incarnationis et faciunt ibi proprium signum.

enim--laudamentorum: etenim in omni genere laudamentorum inceptione utuntur P³       ibi om. P³

EXPLICIT CEDRVS.

¹ Palma c. 1, Oliva c.1.

² Sir. 24.17-18.

³ See LINDA M. PATERSON "Military surgery: knights, sergeants and Raimon of Avignon's version of the Chirurgia of Roger of Salerno (1180-1209)" in The Ideals and Practices of Medieval Knighthood II edd. CHRISTOPHER HARPER-BILL and RUTH HARVEY (Woodbridge Suffolk 1988) 117-46

⁴ On restriction, see Oliva 17.12-13 and 18.22.

⁵ See HELENE WIERUSZOWSKI "King Arthur's Round Table: An Academic Club in Thirteenth-Century Tuscany" Traditio 2 (1944) 502-506. -- For another example of the reception of the materia Bretagne: Boncompagnus 1.24.3; for the Chanson de Roland, see De malo senectutis et senii 11 and Epistola mandativa ad comites palatinos §12. For the penetration of Arthurian literary themes into Italy, see WALTER HAUG "Artussage und Heilsgeschichte: Zum Programm der Fussbodenmosaiks von Otranto" Deutsche Vierteljahrschrift... 49 (1975) 577-606. See also NORRIS J. LACY The New Arthurian Encyclopedia (New York 1991).

⁶ See Boncompagnus 3.15.18.

⁷ Cf. prologue to the ars notarie of Rolandinus of Perugia (GAUDENZI ed.).

⁸ For the charters of the Lombard league, see CESARE VIGNATI Storia diplomatica della Lega Lombarda con XXV documenti inediti (Milan 1866).

⁹ The Campo Marzo is located in the SE quarter of Verona, outside the thirteenth-century walls.

¹⁰ Guillielmus Rangonus of Modena (podestà of Bologna 1201 and 1215); cf. BB 441, G. HANAUER "Das Berufspodestat im dreizehnten Jahrhundert MIÖG 23 (1902) 376-426 at 421-2.

¹¹ Four churches of this name are found in the region indicated: San Ilario a Settimo (via Pisana, Lastra a Signa); the parish of S. Ellero (S. Hilarii in Alfiano), dioc. Fiesole; a nunnery founded by the Guidi counts, located 5 km. WNW of Vallombrosa; the abbey S. Hilarius at Galeata (30 km south of Forli). On the latter, also a Guidi foundation, see FRANCO ZAGHINI Sant'Ellero e il suo monastero. Frammenti d'una storia Studia Ravennatensia 3 (Cesena 1988) and the review of this work by WILHELM KURZE in QFIAB 73 (1992) 888-9. Cf. IP 3.81-83, BB 136

¹² Cf. Digest 4.8. At civil law the laudamentum was known as arbitrium.

***
© Steven M. Wight, Los Angeles 1998
Scrineum © Università di Pavia 1999