Isagoge 2 
Table of contents -- Previous section -- Next section -- Translation 
Siglorum conspectus -- Main menu

[2. DE PARTIBUS EPISTOLE ET VITIIS EVITANDIS]

[2.1] Vidimus salutationes unicuique persone utriusque sexus convenibiles, nunc videndum est, ex quot partibus debeat epistola constare et qualiter debeat ordinari.

[2.2] Quidam dixerunt .VI. esse principales partes epistole, scilicet salutationem, proverbium, captationem benivolentie, narrationem, petitionem et conclusionem. Quidem vero removentes conclusionem, dixerunt esse .V. principales partes epistole. Quidam etiam proverbium removerunt, dicentes esse .IIII.

[2.3] Nos autem dicimus .III. esse principales partes epistole, scilicet, salutationem, narrationem et petitionem, sine quibus epistola perfecta esse non potest. Verumtamen narrando quis potest petere et petendo narrare. Secondarie vero partes sunt infinita. Non trahatur ad exemplum, quod Yvo Carnotensis episcopus scripsit cuidam de novo venienti ad fidem cum salutationem: "Bene incipere et melius consumare," et fuit epistola perfecta, quoniam fuit impressa sigillo episcopali,1|[61ra] quia singulare privilegium non facit communem legem.2

[2.4] Facias igitur primo fundamentum, idest pone salutationem, secundo parietes videlicet narrationem, tertio tectum, hoc est petitionem; et sic triplici columpnarum munimine fultus domum hedificabis invisibilem omni decore ornatam.3

[2.5] Nomina recipientium debent in salutatione premitti, quando minor scribit maiori vel par pari et etiam maior minori, nisi recipiens pertineat ad eius iurisdictionem. Et premitte quedam adiectiva, que pertineant ad laudem recipientis, prout tibi unicuique persone convenibile fuerit visum, quod et poteris videre in salutationibus predictis.

[2.6] Nam si commendares aliquem avarum de largitate, impudicum de honestate, insipientem de sapientia, et si etiam ei, ultra quam ei conveniat, aliquem commendaveris, magis malivolentiam quam benivolentiam procul dubio captabis. Memini enim me quendam sacerdotem vidisse, qui omnes abstracto salutabat bureto, per quod magis inimicitias quam amicitias captabat, quoniam eum derisorie facere credebant.4

[2.7] Noli ponere aliquid, quod pertineat ad laudem mittentis, nisi illum notaret dignitatem vel officium, ut 'episcopus', 'cardinalis' et 'magister', quoniam mittens se multum debet humiliare. Nomina quidem mittentis et recipientis debes scribere integre. Sed poneres prenomen, si recipiens bene cognosceret mittentem.

[2.8] Scribe igitur primum nomen per litteram grossam '.Q.' et eam ab utraque parte puncta puncto plano.

[2.9] Si vero vasallus scribit domino vel minor maiori, potest scribere nomen recipientis per litteram grossam, '.P.', mittentis vero per parvam '.a.' ad hostendendam|[61rb] humilitatem. Et nota, quod salutatio debet esse tantum una clausula, licet ex multis constaret distinctionibus. Et non debet scribi littera grossa, nisi in principio vel nisi illa littera poneretur proprio nomine. Et debet poniturus punctus planus, scilicet in fine,5 excepto quando littera grossa posito proprio nomine ab utraque parte punctatur.

[2.10] Item nota, quod non debet poni in salutatione aliquid, quod pertineat ad primam vel ad secundam personam. Unde non debes dicere 'tuus amicus' vel 'noster socius'. Verumtamen dominus papa dicet 'dilecto nepoti nostro', quod non est imitandum sed tollerandum,6 quia illud facit salutatio, quod faceret nuntius et sicut nuntius non loqueretur per verba prime et secunde persone, ita et salutatio non debet fieri per verba prime et secunde persone, sed tantum tertie.

[2.11] Et non debet poni in salutatione aliquod verbum ad regimen oblicorum, quia subintelliguntur ibi ista duo verba, 'mittit' et 'optat' et talis defectus solo approbatur. Sed ad regimen eorum, que in veritate possunt mitti, intelligitur hoc verbam 'mittit'. Ad eorum vero regimen, que possunt optati, subauditur hoc verbum 'optat'.

[2.12] Ut ergo possis occulata fide videre, que dico, sic scribe et puncta salutationem: "Nobili viro domino .N. amico karissimo, .B. de Sacco eius intimus amicus, salutem et sincere dilectionis affectum."

[2.13] Item nota, quod duo relativa non debeant in salutatione poni. Unde si dicis 'suo amico', non debes postea dicere 'eius amicus'.

[2.14] Et nota, quod licet hoc nomen 'salus' non ponatur in salutatione, debet tamen dici 'salutatio', quia per ea nomina mittentis et recipientis specificantur.7

[2.15] Item nota, quod idem est|[61va] epistole titulus quod salutatio, sed sumpsit nomen a digniori, quia frequentius ibi verba ponuntur, que pertinent ad salutationes ob rationem.

[2.16] Epistole titulus dicitur salutatio, quia sicut ecclesia illuminat mundum, ita salutatio illuminat epistolam.

[2.17] Item nota, quod si oportet te scribere duobus vel tribus, meliorem premittas, quoniam in omnibus sunt digniora prepondenda.

[2.18] Posita salutatione, incipe narrare et sumere exordium a negotio, de quo agitur, et exordium non fit penitus diversum a narratione, sed in omnibus epistolis non est exordiendum.

[2.19] Quando minor mittit maiori vel quando aliquis cupit aliqua impetrare, tunc debet exordiri, quoniam animus recipientis magis inclinatur ad exhibendum expetitum. Sed quando maior scribit minori, incipe cum narratione. Quidam enim ponebant proverbium in principio, sed tu ponere noli, immo quantum clarius et lucidius potes narrare, narra. Si vero vis ponere aliquod proverbium in medio vel in fine epistole materiei convenientis, pone. Quidam vero separabant captionem benivolentie a narratione et dicebant illam esse principalem epistole partem, sed tu potes multis modis captare benivolentiam a recipiente, quandoque per unam solam dictionem, quandoque per unam clausulam, quandoque per totam epistolam.

[2.20] Si debes aliquem appellare 'nobilem' et appellas illum 'nobilissimum', vel cum sis maior, premittis nomen minoris, vel cum lanieris de te singulariter et de recipiente pluraliter. Quid plura? Quandoque aliqua dicis, que ad mittentis humilitatem et ad recipientis honorem pertineant, benivolentiam sine dubio captas.8

[2.21] Potes igitur epistolam incipere a quacumque volueris dictione, preter quam ab istis: 'eapropter', 'quapropter', 'cuius rei gratia',|[61vb] 'cuius rei causa', 'quocirca', 'quamobrem', 'quare', 'igitur', 'itaque', 'namque', 'quippe', 'porro', 'sane', 'quidem', 'equidem', 'siquidem', 'enim', 'autem', 'vero', 'at', 'atque', 'ac' pro 'et', 'sed', 'autem', 'vel', <........>, 'siquin', et 'alioquin'; et ab omnibus coniunctionibus, que sunt prepositivi ordinis: 'profecto', 'nempe', 'nam', 'ideo', 'idcirco', 'alioquin'; et ab omnibus dictionibus, quarum intellectus est obscurus, ut: 'nauci', 'sinapi', 'peplum', et ab omnibus interrogativis, ut: 'quis' et 'cur', quoniam satirica inceptio esse videtur, et a multis aliis, quarum nescio numerum, et ab ulteriis supinis.9

[2.22] Sed nota, quod fere ab omnibus predictis potest fieri clausularum inceptio preterquam ab istis: 'ideo', 'idcirco', 'immo, 'atque', 'ac' pro 'et'. Exordium autem ab istis dictionibus incipere potest: 'cum', 'licet', 'quamvis', 'quoniam, 'quia', sed ad 'licet' et 'quamvis' semper debet responderi 'tamen', ut: "Licet vobis in nullo serviverim de vestra tamen nobilitate confisus etc'."

[2.23] 'Licet' et 'quamvis' eundem retinent sensum, sed ubicumque ponitur unum, non ponitur alium, nam in salutatione congrue ponitur 'licet' sed 'quamvis' non, ut: "Signinus episcopus licet indignus." Et hoc credo, quod accidat veritati. 'Quoniam' et 'quia' eundem habent sensum, ubicumque ponitur unum, potest poni et aliud et eis debet responderi 'ideo' vel 'idcirco', ut: "Quoniam de vestra quam plurimum amicitia confido, ideo ad vos recurrere non titubo." Sed 'quoniam' tacetur ad ornatum locutionis, ut: "Quia de vestra quam plurimum nobilitate confido ad vos tamquam ad dominum etc."

[2.24] Non debes ponere in principio epistole aliquam dictionem exornativam, quia si in principio oportet te querere suffragia mendicata, in sequentibus quid facies. Dictiones exornative hec sunt: 'enim', 'autem', 'vero', 'verum', 'quidem', 'equidem', 'siquidem', 'quippe', 'nempe', 'itaque', 'profecto'.

[2.25] Sic poteris incipere narrare negotium|[62va] quod vis: "Presentium pagine tue significamus dilectioni, quod <etc.>." Narra postea quid vis: "In tenore presentium tibi significamus, quod <etc.>." Vel sic: "Nobilitati tue duxi significandum, quod <etc.>." Vel sic: "Paternitati vestre cupio intimare, quod <etc.>." Vel sic: "Paternitati vestre plenius innotescat, quod <etc.>." Vel sic: "Presentibus litteris vobis duximus intimandum, quod <etc.>." Vel sic: "Amicitie vestre manifestum fieri volumus, quod <etc.>." Vel sic: "Amicitiam tuam plenarie spero scire, quod <etc.>." Vel sic: "Sanctitati vestre cupio intimare, quod <etc.>"et multis aliis modis potes incipere narrare, quos omnes, si enumerare vellem, magis tedium quam gaudium generarent et pones prius ea verba, que, si ommitteres, coram recipientem dicere deberes.

[2.26] Si vero tantum vis aliquamvis deprecari, sic dices: "Nobilitatem vestram duxi attentius deprecandam, quare <etc.>" dic postea quid vis. Vel sic: "Amicitiam vestram deprecor modis omnibus, quibus possum, quotiens <etc.>." Vel sic: "Paternitatem vestram humili prece deposco, quare <etc.>." Vel sic: "Dominatione virum humiliter rogo, quare <etc.>."

[2.27] Clausulam enim, a quacumque volueris dictione, incipere potes preterquam ab istis: 'ideo', 'idcirco', 'quoniam', 'quia', 'atque', 'ac' pro 'etiam' et ab omnibus coniunctionibus prepositivi et subiunctivi ordinis.

[2.28] Et debet ad minus tres distinctiones habere. Ultro vero septem habere non potest, quia sensus locutionis multum rederetur obscurus, nisi essent parve distinctiones, sicut fit quandoque in salutationibus, ut dicitur: "Venerabilibus in Christo fratribus, patriarchis, archiepiscopis, episcopis, abbatibus,|[62rb] prioribus, archipresbyteris et universis ecclesiarum prelatis omnibusque Christi fidelibus, ad quos littere presentes advenerunt, .O.10 Verulanus episcopus, salutem in eo, in quo est nostra salus, etc."

[2.29] Nota, quod iuxta principium clausule debes ponere unam dictionem exornativam, si etiam non faceret ad rem, ut ille: "Vero tuas despiciens preces, de negotio facere aliquid recusavi." Sicut igitur in constructione premittendus est nominativus, sic appositione est supponendum, ut: "Nobilitatem vestram precamur presentium lator <etc.>." Et semper genitivus debet preponi dictioni, a qua regitur et cum prepositione, si ibi ponitur, iungi, ut: "Presentium lator, postquam ad illius domum pervenit, ibi confestius egrotavit."

[2.30] Accusativum semper ponas ante verbum, dativum et ablativum, si fuerit oportunum. Vocativum in epistola ponere noli, quia propter discretionem sermonis est secunde persone. Unde non debes dicere: "Noscat paternitas tua karissime pater," quia satis loquas ad secundam personam per hoc pronomen "tuam', quod pertinet ad secundam personam. Et nota, quod ista pronomina 'ego' et 'tu', 'nos' et 'vos' in epistola ponere non debes, quia in verbis prime et secunde persone certas intelligantur innominante. Unde non debes ponere ad ornatum locutionis.

[2.31] Item nota, quod verbis tertie persone debet poni nominativus nisi subintelligeretur per verba precedentia vel nisi essent verba excepte actionis, ut: 'tonat' et 'fulminat'.11 Et notas: sive sit participium sive non, debet poni in eadem clausula, ubi ponitur verbum, a quo regitur, et non multum debet distare ab eo, ne forte videretur alii verbo supponere.

[2.32] Item nota, quod adiectiva decorant epistolam, sed non ponas ea multum remota a substantivis, ne videantur aliis substantivis adherere, sed pone unam dictionem vel duas vel tres ad plus inter adiectivum et substantivum.

[2.33] Item nota, quod si oportet te facere mentionem|[62va] de aliquo in una clausula, bis vel ter pone relativum, ut: 'illi', 'ipsi', 'ei' vel 'ipsum', 'cuius', sicut occurrent tibi.

[2.34] Si vero in alia clausula oportet te facere mentionem, pone 'predicto', 'prefato', 'iamdicto', 'pretaxato', 'sepedicto', 'antedicto', vel 'predictum', 'prefatum', 'iamdictum', 'pretaxatum', 'sepedictum', 'antedictum'.

[2.35] Item virtus est facere dictamen lucidum et apertum, ut saltim in prima prolatione vel secunda te auditor intelligere possit. Et melius est <quam> facere simplicem ita intricatam, quod intelligi non possis.

[2.36] Item virtus est vitare yatus vocalium et sillabarum, nisi punctus intercidat suspensivus. Yatus vocalium est, quando aliqua dictio desinit in vocalem et sequens dictio incipiat ab eadem vocali, ut: 'amo ordinem tuum'. Yatus sillabarum est, quando aliqua dictio desinit in aliquam sillabam et sequens dictio incipiat ab eadem silliba, ut: 'collegimus mustam'. Et nota, quod yatus sillibarum procedit ab istis tribus litteris: 'c', 'r', 's'; sillibarum ut: 'ca ca', 'ro ro', 'fis fis'. Unde dico, quod ubi potes vitare, vita, quia potes quandoque per mutationem unius dictionis, sed in tali loco numquam potes vitare, ut: 'sacrosancte Romane ecclesie'. Et ita vita yatum, ut sensus locutionis non reddatur obscurus, quia melius est facere yatum quam dictamen intricatum.

[2.37] Item virtus est unam dictionem non ponere bis vel ter in aliqua clausula, quia dictator in verbis inveniendis nimium videretur mendicus.

[2.38] Item virtus est non ponere duas dictiones vel tres vel quatuor, que incipiant ab una sillaba, ut: Volo vobis voluntas.

[2.39] Item virtus est consonantia vitare, quia cum rithmis et versibus prosa nullam habet affinitatem.|[62vb] Non clauditur prosa sub numero pedum et consonantia sillabarum. Item si oportet te sententiam alicuius metri in epistolam ponere, metrum redigas in prosam,12 ut in hoc exemplo: "Non minor est virtus quam querere pacta tueri,"13 sic resolve in prosam: "Non est minor probitas retinere acquisita quam acquirere plura."

[2.40] Consonantia enim est, quando aliqua dictio desinit in aliquam sillibam in fine distinctionis et ultima dictio alterius distinctionis desinit in eandem sillibam cum precedente vocali, ut: "Miror de vobis plurimum, quoniam me amastis, quare, quod vobis petivi, michi non legastis?"

[2.41] Et nota, quod semper in fine clausule debes ponere unam dictionem trissillibam vel tetrasillibam, cuius penultima pronuntietur acuto acentu, vel .ii. dictiones bisillibas, et ante illas pone unam dictionem dactilicam ad faciendam pulcrum cursum: 14 "Nobilitati vestre modis quibus <.......> desidero famulari."

[2.42] Distinctiones vero potes incipere a quacumque volueris dictione preterquam 'et', 'ac' pro 'et' atque multis aliis. Forte quasi quando debeas longas facere distinctiones vel parvas, dicere non possum, sed ipsum vulgare respicite et te melius quam ego docebit. Unum tamen consulo, quod equales facias distinctiones, sicut vulgare tibi prebebit et ad hoc, ut facias plenam distinctionem, licet tibi ponere unam dictionem, si nichil pertineret ad rem. In fine, nota distinctiones, scribe punctum suspensivum ad denotandum sensum locutionis esse incompletum, et in fine distinctionis suspensive pone dictionem, penultima cuius pronuntietur|[63ra] acuto acentu, et ante illam predictam dictionem dactilicam, ut: "Nobilitatem vestram attentius deprecor, <etc.>."

[2.43] Distinctio quandoque constat ex pluribus dictionibus, ut: "Presentibus tibi litteris intimetur, <etc.>"; quandoque ex una, ut: "Vadis, <etc.>"; quandoque ex una littera, ut: "Quid est .LXX.?" ".A."15 Et omnes predicte distinctiones sunt perfecte, quoniam animus auditoris per ipsas specificatur.

[2.44] Et nota, quod in fine distinctionis potes ponere quemcumque vis dictionem preter quasdam coniunctiones, ut: 'quantumvis', 'ergo', 'igitur', 'quod', 'alioquin', 'ut', et omnes coniunctiones prepositivi subiunctivi ordinis et preter adverbia negativa, ut: 'minime', 'nequaquam' et noli ponere, si melius potes. Et in fine scribe punctum planum, ut sensus locutionis denotetur esse completus.

[2.45] Et nota, quod ista adverbia negativa 'minime', 'nullomodo', 'nullatenus', 'nequaquam', 'neutiquam' non debes ponere nisi in illa distinctione, que semimplena est et pauper ex dictionibus. 'Nec' et 'neque' copulando negant. 'Neutiquam' vero turpem facit negationem et noli ponere in illa distinctione, si melius potest.

[2.46] Item nota, quod dictionem equivocam in epistolam ponere non debes, nisi eius significatum per precedentia vel subsequentia verba specificetur, quia inde dubietas posset oriri.

[2.47] Item nota, quod quando minor scribit maiori vel par pari et etiam maior minori, nisi esset dominus eius vel multe maior eo, debes loqui de recipiente pluraliter et de mittente singulariter.

[2.48] Item nota, quod in subscriptione epistole, quando minor mittit maiori vel par pari, non debes dicere 'detur'; quod datur, a maiori ad minorem confertur, sed potes dicere 'presentetur'.

[2.49] Item nota, quod huiusmodi dictiones 'me', 'te', 'se', 'michi', "tibi', 'sibi', importune se offerant dictatori. Dico, quod|[63rb] ponas contenta pro continentibus, ut si deberes dicere 'Te rogo', dicas 'Dilectionem tuam rogo'.16

[2.50] Item nota, quod quando distinctiones copulantur per copulativam, nisi in ultima distinctione ut demonstretur, quod puncti pro copula suspensivi ponuntur, ut: "Benedicat vos divina maiestas, pater patri et filius et spiritus sanctus."

[2.51] Item nota, quod in epistola non debet scribi littera grossa, nisi in principio clausularum vel nisi illa littera poneretur proprio nomine, ut: '.B.' Item nota, quod iste coniunctiones: 'ut', 'quod' et 'quatinus', eundem retinet sensum, sed non ubicumque ponitur unum, potest poni et aliud. 'Ut' semper debet poni cum verbo subiunctivo, 'quod' vero cum subiunctivo et indicativo, quod ad magis sensum cognoscere potes. 'Quatenus' semper debet poni post verbum deprecativum.

[2.52] Posita narratione, proponenda est petitio. Et nota, quod licet aliquid petat vel aliquem petatis,17 tamen po est ponendum verbum deprecativum et hec sunt verba deprecativa: `rogo', `oro', `exoro', `precor', `supplico', `deprecor', `deposco', `imploro'. Sed `exoro' et `supplico' sunt valde verba suppletiva et non debes ponere, nisi quando scribis domino pape vel alicui auxilio, cuius multum indiges. Et predicta verba sunt ita vehementis transitionis, quod actus eorum semper debet determinari per aliquem oblicum, ut: Amicitiam tuam precor attentius. Et nota, quod istis verbis `intimo', `insinuo', `notifico', 'significo'|[63va] debet poni 'quod' vel 'ut' et non 'quoniam' et 'quia': "Quia significo tibi, quod <etc.>."

[2.53] Item nota, quod dico cumque commendas aliquem in salutatione, de eodem debes eum commendare in petitione et uniuscuiusque propria pone. Quando scribis domino pape, debes dicere 'sanctitatem exoro' vel 'clementiam vestram' vel 'pietatem vestram'; quando vero cardinali vel episcopo 'paternitatem vestram' vel 'prudentiam' vel 'benignitatem vestram'; quando vero clerico 'discretionem vestram'; quando vero sapienti 'sapientiam vestram' vel 'prudentiam vestram'; quando minor maiori, si fuerit litteratus18 vel benefecerit ei, 'paternitatem vestram'; quando imperatori scribit 'maiestatem vestram' vel 'imperialem excellentiam' vel 'magnificentiam' vel 'maiestatis vestre potentiam'; si regi 'celsitudinem vestram' vel 'regalem magnitudinem'; si comiti 'magnitudinem vestram' vel 'nobilitatem'; si domino 'dominationem vestram'; si militi 'nobilitatem vestram'; si populo alicuius civitatis vel castri vel pluribus decem 'universitatem vestram'; si patri 'paternitatem vestram'; si matri 'maternitatem vestram'; si amico 'dilectionem' vel 'amicitiam vestram'; si mulieri 'pulcritudinem vestram' vel 'nobilitatem vestram'.

[2.54] Nota, quod si oportet te duo, si duo significata, ponere in epistola, has dictiones pone inter 'utrumque', 'preterea', 'insuper', 'ad hec', 'ad hoc'. Item nota, quod conclusionem non debes dividere a petitione, quia quotiens perfecte comples, quod vis dicere, in veritate concludis. Sed si vis dividere, has dictiones pone, quia sunt signa conclusionis: 'verumquia', 'verumquam', 'sed quia', 'sed quoniam'.

[2.55] Vidimus unumquemque salutare et quomodo negotium narrare et que vitia vitare et quas virtutes inserere et que sint signa petitionis, divisionis et conclusionis; nunc videndum est quomodo epistolis tibi transmissis valeas respondere.|[63vb]

[2.56] Considera igitur primo epistole significatum et sicut te in salutatione et aliis honorat, sic eum honora, nisi esse dominus tuus vel maior te.

[2.57] Sic igitur incipere potes: "Amicitie vestre litteris perlectis sum gaudio ineffabili repletus" (narra postea quod vis). Vel sic: "Dilectionis vestre litteris receptis et illis perlectis diligenter, meus animus quam plurimum exultavit." Vel sic: "Nobilitatis vestre litteris oculo intuens iocundanti exultavi plurimum." Vel sic: "Visis vestre dominationis litteris et summa diligentia lectis." Vel sic: "Paternitatis vestre litteras eaque debui recepi affectione." Vel sic: "Vestrarum litterarum recepto tenore et earum significata plenius intellecto." Vel sic: "Ornationes vestre litteras recepi animo gratulanti sed earum explicato volumine totum est gaudium versum in merorem."

[2.58] Positis igitur salutatione, narratione et petitione michi consideranda occurrunt: Primo inspicio grammaticam, Secundo positionem verborum, Tertio sensum locutionis. Sed magis ad sensum respice locutionis, quia nihil prodest, si pulcra dicis verba et nullum retinent sensum. Si quis enim diceret "Vidi asinum inter choros angelorum manu tenentem citharam et pedibus salientem et plectrum digitis suis pulcherrimum tenebat et in eorum presentiatam dulciter cytharizabat, quod propter illius dulces sonum tacent, omnes angeli movebuntur ad risum", esset merito asinus et ab omnibus deridendus. Considera itaque semper locutionis sensum et Latinum solve in vulgare19 et sic perfecte noscere valebis.


1 Palma 17.4.

2 Cf. HARRY DONDORP XXX

3 Petrus Helias Summa super Priscianum (ed. REILLY) 63.46-50 compares the parts of the grammatical art with those of a house. Boncompagno's comparison, made first in Palma 17.5 and 33.1, is more exact, because a house has three parts (foundation, walls, roof) while grammar has four (letter, syllable, word and discourse). The house metaphor derives from Boethius De topicis differentiis I (PL 64.1179B), tr. ELEANOR STUMP Boethius's De topicis differentiis (Ithaca 1978) 37.25-6.

4 See above, Isagoge 1.60.

5 Though somewhat obscure, the point here seems to be that a salutation should only be punctuated with a final period, with the possible exception of a capital letter abreviating a proper name, which should be surrounded by periods. In the Notule auree 8 Boncompagno advises against using abbreviations for proper names in the salutation.

6 Check MGH Koncordanz zum Decretum Gratiani for this phrase.

7 Quinque tabule salutationum 1.29.

8 According to ruling doctrine of the Italian ars dictandi, itself based on Rhetorica ad Herennium 1.4.8 and Cicero De inventione 1.16.22, the loci for inventing a preamble were the persons involved and the business common to them. Hugo of Bologna Rationes dictandi (ed. ROCKINGER, 58): Ceterum captationis modos in epistolis tres esse necessarios novimus. [...] aut enim ab eo qui mittit seu cui mittitur captatio capitur, vel ex ipsa re, id est ex hoc quod illorum alter vel utrique diligunt commendando benivolentiam captent. For discussion of the Italian equation of the preamble with captatio benivolentie, see Oliva 7.12, note 79.

9 For the ulterius supinus, see HEUMANN-SZANTYR Lateinische Grammatik (Munich 1972) 382-3, Quintilian Inst. 1.6.26.

10 Oddo II, bishop of Veroli (1190-1212). See above, Isagoge 1.8, 1.14.

11 Cf. Aurea Gemma <Gallica> 1.39 and above Isagoge 2.10, 2.13.

12 For another example of verse converted to prose: Tractatus virtutum §56.

13 Cf. the civil law maxim 'Pacta sunt servanda.' For other legal maxims, see Tractatus virtutum §47.

14 For fuller treatment of the cursus: Tractatus virtutum §31-§35, Boncompagnus 1.1.1-10, <De vitiis evitandis et cursibus servandis in dictamine> 1.5. An alternative system for classifying clauses is established in Palma cc. 33-39, analogous to a system of classifying sentences, (Palma cc. 45-49).

15 For a similar thought, see Palma 36.

16 Tractatus virtutum §57.

17 Boncompagno seems to make some obscure etymological point here.

18 It is not clear how the greater person's literacy counts here.

19 Cf. ROLFHN "Latein und Volkssprache, Schriftlichkeit und Mündlichkeit in der Korrespondenz des lateinischen Mittelalters" in JöRG O. FICHTE, KARL HEINZLLNER and BERNHARD SCHIMMELPFENNIG edd. Zusammenhänge, Einfluß, Wirkungen. Kongressakten zum Ersten Symposium der Mediävistenverbandes in Tübingen, 1984 (Berlin 1986) 340-356.

***
© Steven M. Wight, Los Angeles 1998

Scrineum © Università di Pavia 1999