Mirra Boncompagni 
Table of contents -- Translation 
Siglorum conspectus -- Main menu

INCIPIT LIBER QVI VOCATVR MIRRA.

[1. PROLOGVS]

[1.1] Finem huius uoluminis prosequitur hic liber, qui Mirra non sine cause rationabili nuncupatur, quoniam hoc nomen significanter atque regulariter est attributum. Mirra enim gumma est carum amarum ualde, cuius fumus, quamquam sit aromaticus, est tamen grauissimi odoris. Vnde antiquitus propter quandam similitudinem fiebat in exequiis morturorum. Nam principaliter ex mirra et aloe preciosum|[74va] olim fiebat unguentum, quo defunctorum corpora condiebantur. Profecto Magi Domino in cunis obtulerunt, quod secundum sanctorum patrum expositionem1 carnis, quam de uirginis utero assumpserat, mortalitatem significauit. Hec enim similitudo|[79vb] ex amaritudine prouenit, quia mors amara est, quod in dissolutione corporum potest manifestissime uideri.
om. rubr. VTM      uoluminis: libri P3      significanter P3: sibi significante codd.      gumma P3: gummi codd.      amarum: amarit P      sit: fit M      exequiis: exequis P3      ex: et T      aloe: alioe T      preciosum tr. P3 post fiebat      similitudo P3: multitudo codd.      quod: quoniam M
[1.2] Et non solum mors, uerum etiam mortis memoria uidetur esse amara. Vnde Salomon, qui pre cunctis mortalibus fulgore sapientie renituit, mortis memoriam uerebatur, cum dixit: "O mors, quam amara est memoria tua homini pacem habenti in substantiis suis."2 Videtur igitur hec esse probabile, immo necessarium, quod per huius memorie amaratudinem ita stupescunt mortales, quod pro salute utriusque hominis student condere testamenta, ne forte preoccupati die mortis querant penitentie spatium et inuenire non possunt. In testamentis quidem animabus consulunt et heredibus cauent.3 Vnde hic testamentorum liber merito Mirra uocatur, quoniam in se continet exequias mortuorum.4
esse uidetur tr. P3      renituit: retinuit M      habenti pacem tr. P3      hec: hoc P3      per om. P3      memorie: memoria VP      condere: cedere T      penitentie spatium: penitentiam P3      heredibus: hereditatibus P3      cauent: cauunt P3 cauant M      hic om. PT      merito tr. P3 post uocatur
[1.3] In hoc autem libro proposui non iurisperiti, sed oratoris officium exercere,5 ostendendo quomodo quis possit in dictando testamenta regulariter exordiri et narrare, que a testatore postmodum proponentur. Ceterum quicquid inuidie liuore damnati sentiant, speciale mihi propositum est huic operi annotare, de quibus simplicium tabellionum ruditas illustretur. Quid enim sollempnius, quid uenerabilius fieri debet testamenti misterio, in quo testator, dubitans a corruptibili carnis federe dissolui, portionem de temporalibus Christi pauperibus primo6 appetit elargiri, ut in beate resurrectionis consortio recipiat eterna pro transitoriis et pro rerum caducarum exhibitione fruatur gaudiis Paradisi. Et postmodum uult heredem uel heredes instituere, ne occasione diuidendi7 hereditatem possit aliqua discordia suboriri.
hostendendo T      possit tr. P3 post testamenta      narrare: nature M      proponentur: proferuntur vel praem. P3      quicquid: quid P3      inuidie: in diuine T      tabelionum PT      et aliorum quam plurimum add. VP3 post tabellionum      solempnius PT      testator dubitans: testandi dubitatio P3      corruptibilis M      paradysi P3      suborari M
[1.4] Et quamquam superius dixerim meum esse propositum docere, addiscentes exordiri et narrare,|[111ra] non tamen proposui omittere principalia, sine quibus non posset fieri narratio regularis. Hec igitur sunt per capitula distinguenda:
quamquam: quicquic P3 quamuis T      superius: super his T      dixerim om. PTP3      esse: esset TP3      adiscentes PT      omittere: obmittere P3 emittere T
[1.5] Quid sit testamentum. Vnde dicatur. Quibus liceat facere testamentum. Quot sint testamentorum diuersitates. Quomodo testamenta fieri debeant et roborari.
Quod sit testamentorum diuersitates tr. P3 post Vnde

[2.] QVID SIT TESTAMENTVM.

[2.1] Quidam enim dicunt, quod testamentum est dispositio ultime uoluntatis. Alii dicunt, quod testamentum est testatio mentis. Et licet iste diffinitiones satis possent esse sufficientes, ad hec duas iniungere uolo, que uidentur ex ipsa littera et ueritate purissima prouenire. Verbi gratia: Testamentum est timidum uel ultimum preconium mortis, quia omnis testator mortis periculum incurrerre pertumescit. Vel testamentum est testimonium uel testatio mentis, idest anime, secundum quod quilibet iudicabitur in futuro.
rubr. om. PTMP3      uoluntatis: cum institutione heredis add. M      satis tr. P3 post esse      possent: possint MTP3      iniungere P3: gignere codd.      ueritate P3: puritate codd.      est: testium timidum pre----- mentie pre omnis add. M      testimonium: testatio M      timidum--testator mortis P3: om. codd.      testamentum: est testimonium add. M
[2.2] Lex enim Ebreorum Vetus testamentum dicitur et dicebatur non sine causa. Moyses namque Vetus testamentum recipit in monte, iuxta cuius precepta populus Israeliticus uiuere tenebatur. Ex hoc uero testamento Dominus dixit: "Hoc autem est testamentum, quod testabor ad illos post dies illos, dando leges meas in cordibus eorum et in mentibus eorum superscribam eas, et peccatorum et iniquitatium eorum iam non recordabor amplius."8 Sed transgressores huius testamenti, ut illi qui fecerunt uitulum in Oreb et adorauerunt sculptile in similitudine uituli comedientes fenum, suam gloriam transferentes,9 percussi sunt ad uero corporali plaga sicque temporaliter periere.
recipit: recepit TP3      monte: montem P3      Israeliticus populus tr. P3 in: in titutulum M      adorauerunt: adhorauerunt T      similitudine: similitudinem P3      comedientis: comedi--es P3      periere MTP3: perire codd.
[2.3] Quid plura,|[80ra] omnes ab Adam usque ad aduentum|[74ra] Altissimi per lapsum primi parentis frui non poterant beatudine sempiterna, sed ducebantur ad inferos, ubi cruciebantur mali et eternaliter damnabantur. Boni uero, idest patriarche et prophete omnesque testamentum legaliter conseruarunt, non sentiebant penas inferni, quia testimonium mentis eorum erat illis defensio contra penam. Nec inimicus humani generis illos tangere audebat, quoniam testamenti quod obseruauerunt erant clipeo premuniti.
ad om. M      per lapsum P3: elapsum codd.      parentis: parentetis Pac      poterant: poterat T      beatudine tr. P3 ante frui      ubi: et P3      mali tr. codd. ante eternaliter      et om. P3      omnesque: pre add. P per add. M      conseruarunt: obseruarunt TP3      sentiebant: enim praem. P3      nec: et P3      inimicus tr. P3 post generis      tangere: non add. P3
[2.4] Cum autem Christus ad inferna descendit, omnes qui testamentum obseruauerant, idest pro quibus allegabat testimonium mentis, de inferni uoragine traxit et produxit ad gaudia Paradisi. Nos autem qui post aduentum Christi ex aqua et Spiritu Sancto renascimus, si nouum idest euangelia et apostolicas traditiones obseruauerimus, ex testimonio mentis prestolari poterimus gaudia sempiterna. Ex hoc enim testamento apostolicus dicit "Hec est gloria nostra testimonium conscientie nostre",10 idest in hac poterimus gloriari, si secundum puram conscientiam nouum obseruauerimus testamentum.
testimonium: testium codd.      produxit: perduxit P3      paradysi P3      sancto om. P3      renascimus: renascimur P3      nouum: testamentum add. MP3      et apostolicas: epistolas P3      hac: hoc TP3      obseruauerimus: obseruabimus T

[3.] VNDE DICATVR [TESTAMENTVM].

[3.1] Testamentum dicitur a testor, testaris uel a testatore. Vel dicitur testamentum a testibus, quia sine testium adhibitione fieri non debet. Vel dicitur testamentum a testimonii mente, quia testamentum dicitur esse testimonium mentis.
rubr. om. PTMP3      testium MP3: testimonium codd.      dicitur--testimonii: testimonium a teste et P3      dicitur--quia om. TP      testamentum: testimonium TP

[4.] QVIBVS LICERE FACEAT TESTAMENTVM.

[4.1] Quibus autem liceat facere testamentum plenarie non scio. Unde solutionem questionibus pro uectioribus reseruo.11 Verumtamen iurisperiti referunt, quod omnes qui libertate fruuntur, possunt facere testamentum, nisi fuerint filiifamilias aut pupilli seu serui aut seruili conditione proscripti, uel nisi ob religionis feruorem aliqui transitoriis abrenuntiauerint, ut heremite uel monachi seu canonici regulares.12
rubr. om. PTMP3      testamentum: mentis add. M      omnes om. Mac      serui: seruum T      ob om. P3      abrenuntiauerint: abrenuntiauerunt M obrenuntiauerunt T      uel om. P3

[5.] QVOT SINT TESTAMENTORVM DIVERSITATES.

[5.1] Testamentorum diuersitates infinite sunt, quas nullus scire posset, nisi mundi monarchiam, quod esset impossibile, regiraret. Nam tot sunt testamentorum diuersitates, quot sunt consuetudines prouinciarum.
rubr. om. PTMP3      infinite sunt diuersitates T      scire: iure P dicere T      posset: dicere add. Ppc mundi: mondi T      regitaret: c-i-aret P3      sunt testamentorum tot diuersitates T
[5.2] Quidam enim testamenta redigi faciunt per manum publicam in scriptis et testibus idoneis roborantur, et ista consuetudo in partibus Italie uiget.
scriptis P3: scripturis codd.      in scriptis tr. P3 ante per      in: talibus add. T      roborantur: roboreantur P3
[5.3] Alibi autem per magnis et approbatis personis non redigitur testamentum in scriptis. Et si redigitur non tamen per manum publicam, quia non sunt ibi tabelliones. Sed scribitur a sacerdotibus uel clericis seu ab aliquibus, qui scribere nouerunt. Hec enim consuetudo est in Alamania, uod sacerdos, qui penitentiam exhibit infirmo, scribit uel scribi facit quicquid pro anima uel heredibus relinquid. Et testantur ibi liberi et serui hoc modo, sed non semper redigitur in scriptis.
autem: nisi add. M      testamentum--redigitur om. PT      scriptis P3: scripturis codd.      tabeliones PT      ab om. T      nouerunt scribere tr. P3      est consuetudo tr. P3      quod P3: quia codd.      quicquid: quidquic P3      relinquid: relinquit P3      set non P3: om. codd.
[5.4] Nam et in multis Ytalie partibus testamenta non scribuntur, sed dicunt infirmi "Relinquo per anima mea .C. libras" uel".XL., medietatem inter plebes et capellas et de alia mediatate fiant expense pro sepultura et quod superauerit pauperibus erogetur". Et ex hoc dat commissarium sacerdoti, qui per librum et stolam sacerdotalem promittit hoc firmiter adimplere. Postmodum relinquid heredibus res immobiles et mobiles secundum consuetudinem locorum. In quibusdam namque Tuscie partibus testamentum uulgo 'iudicium' appellatur, siue contineatur in scriptis siue non. Vnde multitotiens dicit infirmantibus "Quid michi iudicas?" Ille quandoque respondit "Iudico tibi .X. libras" uel aliquid, quod testator placet.|[80rb] Et in talibus iudiciis, idest testamentis, testes quilibet admittuntur, etiam si fuerunt criminosi, propter consuetudinem approbatam.
libras P3: om. codd.      medietatem P3: uel praem. codd.      plebes: plebem P3      sepultura et: de eo add. P de add. T      ex om. P3      commissarium: commissorium P3      et mobiles om. P3      In--partibus: In Tuscia namque PTP3      iudicium: iudicum P3      dicit: dicitur MTP3 (tr. P3 ante Quid)      infirmantibus: in praem. P3      libras om. P      testator placet: placet testatori P3

[6.] QVOMODO TESTAMENTA FIERI DEBEANT ET ROBORARI.

[6.1] Vnde notandum est, quod testamentorum, aliud simplex, aliud solempne.13 Simplex est, in quo duo uel tres testes absque scripto et forma iuris simpliciter adhibentur. Solempne est, quod per manum publicam scribitur et .VII. testes,|[75ra] ciues Romani, idest qui Romano intelligitur subesse imperio, puberes non infamate iure,|[111va] non subditi alieno iuri, adhibentur cum quibusdam solempnitatibus, que in legibus reperiuntur. Mulieres autem ad testificandum in testamentis secundum leges nullomodo admittuntur.
rubr. om. PTM absit P3      ET ROBORARI V: etc. B      aliud: est add. PT      est om. PT      et VII: Vnde P3      iure: uite M      solempnitatibus: sollempnitatibus P3      Mulieres--admittuntur om. P3
[6.2] Si exordio debet uti super testamentis, oportet dictatorem considerare solicitius dignitates et conditiones sublimium personarum. Si uero pro imperatore uel regibus aut principibus aliquod exordiri opporteat uel narrare, uerbis est solempnibus utendum pro imperatore, hoc modo:
Si: In MP3 n B (Rubricator om. I) Set T      exordio: exordiendo M      debet uti: om. MTP3B      solicitius: sollitius P3B      uel: aut P3      regibus: rege P3      aliquod (aliquem MTB) exordiri opporteat: opportet aliquod exordiri P3      vel narrarre--utendum absit B      sollempnibus est tr. P3      utendum P3: utendo codd.

[7.] PRIMVM TESTAMENTUM IMPERATORIS.14

[7.1] "Quanto nos celestis pater mirarum temporali dignitate ac rerum affluentiis fecit inter mortales copiosius habundare, tanto propensius extremum diem piis operibus et iustis actionibus preuenire debemus, ne dies Domini peccatis nostris exigentibus tanquam fur ueniens15 nobis testandi auferat potestatem."
PRIMVM TESTAMENTUM IMPERATORIS B: rubr. om. P3 codd.      Quanto: Quando B      mirarum: mi-arum PTM om. P3 (sed signum ponitur supra lineam) misericordiarum B      ac P3: hac codd.
[7.2] "Constituimus ergo nostrum comissarium archiepiscopum Maguntinum, qui de camera nostra .X. milia marchas purissimi argenti recipiat et ex illis monasterium in aliqua silua sub congregatione Claraualensium construere non postponat. Si uero in ualescentibus egritudinum procellis debitum exsoluerimus humanitatis, duo milia libras auri uiduis, pauperibus, orphanis, hospitalariis, templariis, infectis aliisque necessitatem patientibus procurent taliter inpertiri, ut si qua macula de terrenis contagiis nobis inhesit, per elimosinarum largitiones et orationes pauperum diluantur."
.P3.: decem T      aliique T      in aliqua silva: i. constituat B      construere: constituere B      libras: librarum P3om. B      infectis om. P3      procurent: procuret P3 pertinent B      terreni: seni P      nobis om. P3

[8.]16

[8.1] Item quidam testantur tempore sue prosperitatis. Quidam cum ultra mare uadunt. Quidam cum apostolorum limina uisitant. Quidam cum properant in exercitum. Quidam in iuuentute. Quidem in senectute. Quidam in senio et quidam in imminente periculo mortis. Pro hiis igitur omnibus sunt exordia regulariter ordinanda.
rubr. om. codd. absit P3      tempore: in praem. P3      properant in: properant ad B      senio--imminente om. B      in imminente: pro imminente P3

[9.] TESTAMENTUM IN PROSPERITATE.

[9.1] "Cum gloria mundana sit fallax et tamquam flos terreni et uapor ad modicum repens transeat,17 nolo in temporali prosperitate confidere neque in sanitate qua nunc, permittente Domino, fruor sperare.|[111vb] Quin testamentum de rebus propriis faciam, ita quod si iudicio superueniente funereo, de medio fuero uocante Domino sublatus, pro rebus et possessionibus meis materiam non inueniat aliqui malignandi. Hinc est etc." Vel aliter:
TESTAMENTUM IN PROSPERITATE B: rubr. om. P3 codd. (P3premittit capitulum decem capitulo nono)      terreni: feni B      repens: tepens P parens B      nolo P3: uolo codd.      in sanitate: in om. P3      faciam: statuam P3 statuta B      si: in P3      iudicio: iudicem B      non om. P3B      inueniat: inueniant M inveniunt B      aliqui om. P3      Hinc--aliter om. P3

[10.] ALIVD DE CONSIMILI MODO.

[10.1] "Cum homo natus de muliere uiuat breui tempore, non est in sanitate uel prosperitate momentanea confidendum, quin ad penitentiam et dispositionem rerum suarum accederet gressibus affectuosis. Hinc est etc." Vel aliter:
ALIVD DE CONSIMILI MODO B: rubr. om. codd.      breui tr. P3 ante uiuat      est om. B      quin: quoniam B      est B: om. codd.      Vel aliter om. P3

[11.] TESTAMENTVM ILLIVS QVI VADIT VLTRA MARE.18

[11.1] "Licet post primi parentis lapsum nullus infra mundaniam machinam19 locus tutus mortalibus inueniatur, dubitabilior est tamen procellosus transitus maris, in quo propter ineuitabiles uentorum collisiones repente20 submerguntur plurimi et suffocantur. Inde est, quod pro redemptione anime testamentum facere disposui res et possessiones meas inter coheredes legitime diuidendo." Vel aliter:
TESTAMENTVM ILLIVS QVI VADIT VLTRA MARE (MARE legi: MATERIAM etc. B) B: rubr. om. codd.      locus om. P3      mortalibus: in praem. P3      tamen est tr. P3      collisiones: celsiones PB      summerguntur M      Inde P3B: Hinc codd.      quod om. B

[12.] DE EADEM MATERIA.

[12.1] "Cum inter procellosos et fluctiuagos undarum concursus facile periclitetur humana conditio, michi et cuilibet transfretare uolenti securissimum est prius de rebus et possessionibus pro salute anime atque corporis facere testamentum, ne cogamus in aquis medicare testandi spatium, quod in terris largiflue habere secundum cursum rerum temporalium uideamur. Inde est, etc."|[75rb]
DE EADEM MATERIA B: rubr. om. codd. absit P3      EADEM legi: EODEM B      inter om. P3      procellosos: proceliosos P      fluctiuagos: uaginagos P3      undarum P3: undaretur codd. in carram M      facile: facilius P3 om. B      plericliretur M      prius om. P3      de: pro B      possessionibus PP3: meis add. codd.      anime PP3: mee add. codd.      cogamus: cogamur B      aquis: quis P      medicare: mendicare B      medicare tr. P3 post spatium      quod: pro P      habere P3: habente codd.      uideamur P3: videbamur PB indebantur codd.

[13.] TESTAMENTVM CVM VADVNT AD BEATVM IACOBVM.

[13.1] "Cum in domo propria propter humane conditionis fragilitatem21 nemo sit, qui non debeat mortis periculum timere temporalis, multo fortius dubitare quilibet debet transitum facere per horridas et gelidas Alpes, tempestuosa transire flumina et loca siluosa, in quibus propter laxitudinem corporis et distemperantiam spiritum iam plurimi obierunt."
TESTAMENTVM CVM VADVNT AD BEATVM IACOBVM B: rubr. om. codd.      mortis P3: om. P tr. B codd. ante non      periculum timere P3: timere periculum tr. B codd      facere: faciens B      horridas P3: orritas codd. oridas M      loca P3: loco codd.      laxitudinem: lascitudinem P3 lassitudinem B      iam plurimi PP3: am codd.
[13.2] "Inde est, quod cum limina beati Iacobi apostoli22 proposuerim uisitare, prius possessionum et rerum mearum cupio facere testamentum." Vel aliter:
Vel aliter om. B

[14.] DE EADEM MATERIA.

[14.1] "Pro speciali reuerentia et alleuiatione peccatorum meorum, limina proposui beati Iacob apostoli presentialiter uisitare. Verum quia in minori spatio temporis consueuit humana fragilitas morti succumbere temporali, idcirco de possessionibus et omnibus meis rebus quas possideo, facere proposui testamentum et primo ecclesie atque pauperibus pro redemptione anime portionem congruam assignare. Relinquo ergo etc."
DE EADEM MATERIA B: rubr. om. codd.      EADEM legi: EODEM B      proposui tr. B post presentialiter (principaliter B)      temporis om. B      morti: mors P      temporali om. P3      omnibus meis P3: om. B codd.      quas possideo om. P3      facere proposui P3: proposui facere tr. B codd.

[15.] TESTAMENTVM ILLORVM QVI VADVNT AD EXERCITIVM.

[15.1] "Cum per effectum iugiter uideamus properantes ad bella morti succumbere temporali, ego Guido de Castello Nouo,23 qui ad regis exercitum de speciali mandato ipsius teneor properare, de rebus mobilibus et immobilibus cupio facere testamentum et heredes instituere, quia si contingeret me ab intestato decedere, quod absit, de rebus ipsius oriretur inter plurimos materia iurgiorum. Relinquo ergo pro anime mee remedio etc."|[112ra]
TESTAMENTVM ILLORVM QVI VADVNT AD EXERCITIVM B: rubr. om. codd.      bella: facilius add. B      Guido: Ro?do P3      Castello Nouo: Castelnouo P3B      ipsius mandato tr. P3      ab: ob P3      oriretur P3: orriretur codd. orrietur M      materia P3: materiam codd.      ergo: ego codd.      etc.: om. B Vel aliter add. alii codices

[16.] TESTAMENTVM IN IVVENTVTE.

[16.1] "Cum sit omne mori et mors nulli parcat etati nec debeo nec possum in iuuentitis flore confidere, quia omnis etas est sicut fenum, quod hodie est et cras mittitur in clibanum,24 sicut uideri potest assidue per effectum." Vel aliter:
TESTAMENTVM IN IVVENTVTE ex rubrico capituli 17 (B): rubr. om. codd. (B absit capitulum 16)      sit: de add. P      iuuentutis: iuuentute P3      confidere P3: considere codd.      omnis MP3: hominis codd.      fenum M: senum codd.      Vel aliter om. P3

[17.] DE EADEM MATERIA.

[17.1] "Cum alicui etati mors non consueuerit parceretemporalis, nullus est, qui per iuuentutem sperare debeat consequi uite presidium uel protrahere sue uocationis indutias in aliquam longitudinem dierum." Vel aliter:
DE EADEM MATERIA legi: TESTAMENTVM IN IVVENTVTE B rubr. om. codd.      mors tr. B post parcere      consueuerit: consueuit P      consequi om. P3      uocationis: p praem. P3ac

[18.] DE EADEM MATERIA.

[18.1] "Cum Saluator humani generis, qui Deus est et homo et in quo per assumptionem carnis uita est, deitas humanitatis carni, quam de uirginali utero assumpserat, partem uoluerit ex deitatis consortio, quasi mors illi temporanea in pleno iuuentutis flore donaretur, si quis est, qui sperare debeat aut possit in munimine iuuentutis."
DE EADEM MATERIA B: rubr. om. codd.      EADEM legi: EODEM B      uita: umta M      est om. B      deitas P3: deitatis codd.      humanitatis: humanititati M      carni: carnis P3      assumpserat tr. B post quam      partem: parcere MP3      quasi: quin MP3 quoniam B      mors: moris B      si P3: om. Bcodd      sperare MP3: spectare codd. superare B

[19.] TESTAMENTVM IN SENECTVTE.

[19.1] "Licet pueri et iuuenes temporanee morti facile succumbant, senes tamen ex etatis fragilitate procliuiores sunt ad cadendum et aura leuioris egritudinis dissoluuntur." Vel aliter:
TESTAMENTVM IN SENECTVTE B: rubr. om. codd.      et om. B      iuuentes MP3: esse add. codd.      tamen PP3: senes add. codd      etatis: fieri add. P3ac      procliuiores: prodiuiores P      Vel aliter om. P3

[20.] DE EADEM MATERIA.

[20.1] "Sicut ex aeris temperie mane florescit herba et uespere decidit et arescit, ita in iuuentute florescunt homines et in senectute decedunt et arescunt, quia senilis etas procliuior est ad cadendum."
DE EADEM MATERIA B: rubr. om. codd.      temperie PP3: temporale codd.      uespere: uspere P      decedit P3: decidit codd.      decedunt: homines repit. P3      arescunt: homines--arescunt om. P      senilis: senis P3      procliuior om. P      cadendum: VMPT non incipit novum paragraphum

[21.] TESTAMENTUM IN SENIO.

[21.1] "Etsi senes, quorum etas est plurimis fructuosa, pro redemptione anime testamentum sollicite facere teneantur. Ego, qui senectutis etate qualitercumque transcursa perueni ad senium, quod annos termino uite metitur, tanto solicitius testari debeo, quanto uita mea uniuersis honerosior est et tepescente naturali calore vires corporis annulantur sicque compage membrorum soluta diem resolutionis mee expecto iugiter tremebundus."
TESTAMENTVM IN SENIO B: P3 absit VMPT non incipit novum paragraphum      senes: senex B      quorum etas est plurimis codd.: uita quorum existat plurimum P3 quorum extat plurimis B      testamentum P3: tr. B codd. ante pro      sollicite P3B: om. codd.      teneatur B      qualitercumque: quantumcumque M      perueni MP3: perueniat codd.      ad: om. P      metitur PMP3: mentitur codd.      solicitius: sollicitius P3B      quanto P3: quando codd.      honorosior MP3: onerosior codd.      est tr. B codd. post uniuersis      vires B: in res codd.      resolutionis: solutionis P3B      iugiter om. P3

[22.]

[22.1] Quidam autem dicunt, quod fundamentum testamenti est heredum institutio, quod uerus esse potest secundum leges temporales. Verumtamen si natura respiciatur uocabuli, primo debet testator ecclesie ac pauperibus, que in animo proposuit, elargiri, quia testamentum est testimonium mentis, idest anime, et quod ecclesie uel pauperibus largitur, erit sibi testimonium apud Deum. Alia quippe ratio est ibi nimium manifesta, scilicet quod spiritualia semper debent temporalibus anteponi.25
rubr. om. codd. (B absit capitulum 21)      fundamentum testamenti P3: tr. codd.      proposui te largiri M      est testimonium om. P      et om. P3      largitur: elargitur P3      testimonium: testamentum P3      testimonium--ibi om. P

[23.] TESTAMENTVM PRO INFIRMANTIBVS.

[23.1] Pro infirmantibus non est exordiis utendum, quia repugnarent manifeste ueritati, cum infirmantes raro uel numquam exordiis utantur, sed cum gemitu et dolore coguntur sua negotia propalare. Ita nec tu, qui pro eo loqueris, debes uerborum longitudine uti, sed condere propere testamentum et narrare, que ab eo proponuntur sub competenti breuitate. Verbi gratia:
TESTAMENTVM PRO INFIRMANTIBVS B: rubr. om. codd.      cum infirmantes: quia B      cum PBP3: om codd.      et PBP3: om. codd.      Ita P3: igitur codd.      propere: prope P      narrare: narra P      ab om. P      eo om. P      sub om. P3      gratia: non incipit P3 novum capitulum

[24. EGO IOHANNES VIDENS]

[24.1] "Ego Iohannes, uidens mihi mortis periculum imminere, de meis rebus cupio facere testamentum."
rubr. om. codd. absit P3 (B non incipit novum paragraphum)      mihi om. PBP3      rebus meis tr. P3B
[24.2] "In primis26 ergo pro redemptione anime, relinquo ecclesie beati Benedicti27 domos et uineas, quas habeo in territorio Panicalis."28
anime: mee add. B      relinquo tr. P3post Benedicti      beati: sancti P3      habeo om. P      in territorio Panicalis: ibi B
[24.3] "Secondario instituo mihi omnes filios meos in omnibus aliis possessionibus et rebus meis tam immobilibus quam mobilibus principales heredes, hac tamen condictione retenta, ut filie mee .B. cum ad tempus nubile peruenerit, .C. libras imperialium exhibeant, quas ei do et lego hereditario iure."
omnibus om. P      aliis omnibus tr. B      tam mobilibus quam immobilibus tr. P3      hac: ac P      condictione: conditione P3      B.: G. P3      peruenerit P3: uenerit B codd.      imperialium P3: imperiales codd. pi. B      quas ei do et: aut quas ego vel B
[24.4] "Si me contigerit ex hac decedere infirmitate, uxorem uero meam uolo esse in cunctis possessionibus meis dominam et usufructariam donec uixerit, si uoluerit in uiduitatis proposito permanere, dummodo filios et filias materno custodiat affectu. Alioquin dotem suam, uidelicet .XL. marcas argenti et quartam partem rerum mobilium, quam ei tempore sponsaliorum nomine donationis contuli, recipiat tempore sue recessionis."
uolo tr. P3 post meis      filias et filios tr. P3      suam om. P      marcas: libras P markas P3      et quartam--contuli om. VPTM      et quartam--contuli om. P
[24.5] ".P. autem fratrem meum tutorem filiorum meorum constituo usque ad expletionem pupillaris etatis." Vel aliter:
fratrem P3: fuitempore codd. factam P      meorum om. P      pupillaris: pupillis P      Vel aliter: etc. B non incipit P3 novum paragraphum

[25.] DE EADEM MATERIA.

[25.1] "Ego Iohannes immensi morbi grauamine debilitatis credo, quod dies mee resolutionis instet, in quo istud mortale corpus exsoluet nature debitum. Vnde cupio de rebus et possessionibus meis condere testamentum."
DE EADEM MATERIA legi: DE EODEM B rubr. om. codd. absit P3      gravamine: egritudine B      mee resolutionis: uocationis mee P3      instet: instat B      mortale om. P3B      exsoluet: exsolum P
[25.2] "In primis ergo, ex eo quod spiritulia temporalibus presunt, relinquo pro remedio anime mee Camaldulensi heremo .X. uncias auri et omnia loca siluosa, que habeo in monticulo de Rauone. .C. autem libras imperii delego ecclesiis, domibus religiosis, pauperibus, uiduis, orphanis, infectis aliisque necessitate patientibus. Ad hec siquidem omnia distribuenda .P. et .I. commissarios meos constituo, ut ea omnibus et singulis distribuant, prout uiderint expedire."
eo quod: quo B      spiritualia: vel add. B      presunt PP3: possunt codd.      remedio P3: om. codd.      heremo: heremoque M om. B      .P3. om. M      auri: vel tantum vel tantum et sic de singulis INCIPIT BREVILOQVIVM MAGISTRI BONCOMPAGNI add. B (et hic explicit B)      imperii om. P3      distribuant P3: impertiantur codd.
[25.3] "Plenam etenim atque liberam potestatem illis trado, ut non obstante aliqua heredis contradictione de bonis meis accipiant et uendant, quantum ad legata sufficiant persoluenda."|[112va]
aliqua: aliquam P      heredis: heredum P3      contradictione: contradictionem P      uendant: uenda P      ad: a P
[25.4] "Volo, ut uxori mee restituantur .C. libre imperialium tempore sue recessionis, quas habui pro ea nomine dotis, et insuper eodem tempore habet de meis unam libram auri."
libre P3: libras codd.      imperialium P3: imperiales codd.
[25.5] "Preterea constituo eam dominam et usufructuariam omnium bonorum meorum in domo mea, si castitatis uotum obseruauerit et filios meos materno custodierit affectu. Ea quidem ad secunda uota transire uolente uel aliter sibi consulere uoluerit, mando, quod predictam habeat dotem atque legatum. Filiam meam Semproniam heredem instituo in .C. marcis argenti, quas in dotem sibi contuli tempore, quo eam uiro matrimoniali federe copulaui."
uolente: uolentem P      meam om. P3      .C.: centum P3
[25.6] "Insuper et in signum benedictionis paterne duas libras auri purissimi relinquo et his illam iubeo esse contentam. Altrude uero filie mee iure institutionis, cum ad tempus nubile peruenerit, .C. libras imperialium reliquo. In omnibus aliis meis bonis filios meos .A. et .B. pro uirili portione instituo heredes."
paterne: duo add. P      his: hiis P3      Altrude P3: Altrudeo codd.      institutionis P3: constitutionis codd.      imperialium P3: imperiales codd. om. P
[25.7] "Si unus michi aliquis istorum premortuus fuerit, filios uel heredes instituo loco patris."
michi tr. P3 post istorum      uel P3: illius codd.
[25.8] "Si postuiuum uel postuiuos habuero,29 michi eum uel eos cum iam dictis heredes pariter esse uolo. Si autem postuiua una pluresue nata uel nate michi ex uxore mea fuerint, unaqueque habet hereditario iure .XL. uncias auri et ex his maneat omni tempore contenta. Et ne aliquis filius michi aliquo tempore natus ex aliqua uxore legitima hoc testamentum infringere possit, tam ipsum quam omnes, qui michi nascentur, pariter instituo heredes."
postuiuum P3: post unum unus codd.      postuiuos P3: post unus codd.      dictis P3: natis codd.      postuiua una P3: post una codd.      nata: repit. P      his: hiis P3      filius P3: predictos add. codd.

[26.]

[26.1] Ceterum ueteris legis obseruatores aliter suos instituebant heredes benedicendo illos, sicut fecit Ysaac filio Iacob, qui preueniente Rebecce astutia benedictionem abstulit Esau.30 Vnde ipse postmodum uix de rore celi ac terre pinguedine benedictionem pro institutione sua potuit impetrare. Nam talis benedictio tunc temporis heredum instututio erat, sed sicut predictum est in faciendio heredum institutiones secundum prouinciarum diuersitates, diuerse consuetudines obseruantur. Cumani quippe siluestres, qui primam bestiam, que illis mane apparet, bestialiter adorant,31 heredum faciunt institutiones per osculum pacis, quod sibi|[112vb] ad inuicem exhibent pro confirmatione.32 Profecto in quibusdam partibus Ethiopie non potest fieri aliqua heredum institutio, nisi per principem roboretur. Et sic tam Saraceni quam Christiani diuersitas habent consuetudines in heredum institutione.
rubr. om. codd.      ueteris: ueteri P      benedicendo P3: scilicet add. codd      filio P3: filium suum codd.      Iacob: Ioab P      Rebecce P3: Rabecce codd. Rabecte P      astutia PP3: astutiam codd.      abstulit: hastulit P      Esau PP3: Esahu codd.      celi om. P3      osculum P3: hosculum codd.     pacis tr. P post sibi      partibus: om. P

[27.]

[27.1] Preterea testamentum, nisi forte ab illis fiat, qui seculum derelinquerint, uoluitur ut rota orbiculariter,33 quoniam testatoris uoluntas ambulatoria est usque ad exitum uite. Vnde sibi nolendi legem inponere non potest nisi eo tempore, quo stilus extreme uoluntatis est liber et licitum arbitrium, quod iterum non redit.34
rubr. om. codd.      uoluitur P3: uoluerit codd.      ambulatoria P3: adulatoria codd.      non potest om. P3 (non om. Pac)      stilus P3: filius codd.      extreme: extr? P3      liber P3: liberum codd.

EXPLICIT LIBER QVI MIRRA VOCATVR.

rubr. om. P3

1 See e.g. the sermons by the Latin Fathers on the Epiphany, also those by Bede, Bernard of Clairvaux, and Innocent III.

2 Sir. 41.1.

3 This passage would seem to provide evidence that Boncompagnus prol. 3.1 is indeed a part of his 'literary testament'.

4 For funerals, see Boncompagnus 1.26.

5 Definitions of the orator and the officium oratoris are found in Rhetorica novissima 3.1.9, 3.1.11.

6 A theme repeated throughout this treatise, that in testaments are first made bequeathals for the repose and remedy of the testator's soul, and second comes the institution of the heirs. See below, Mirra 14.1, 22.1, 24.2-3, 25.2. For the subordination of temporal to spiritual things in the grant clauses of privileges, see Oliva 8b.20.

7 See Epistola ad comites palatinos passim on divisions of an inheritance.

8 Hebr. 10.16-17.

9 Psal. 105.19-20.

10 II Cor. 1.12.

11 However, Boncompagno functioned as a witness and occasionally as an arbiter for the court of bishop Nicholas of Reggio in the years 1229-1234.

12 Azo Summa Codicis (Turin 1566) 225: Sunt autem XIII. numero quibus non licet facere testamentum, ut ecce filiusfamilius, impubes, furiosus, prodigus, cecus, mutus, damnatus ad mortem, obses., intestabilis, et de statu incertus, cui lege est in interdictum, servus, et monachus. But there are specifications and exceptions to some of these prohibited classes: a father may grant the right to make a will to a son in his potestas, with his father's permission a son can make a donatio causa mortis, a son might make a military testament; insane people might make testaments during lucid intervals; a deaf-mute person could make a testment if he was mute through an injury and not from birth and if he could write and so wrote his own testament or if he commissioned someone else to do so with the emperor's permission (the case of someone mute but not deaf from nature is considered nearly impossible); a very careful procedure for drawing up the will of a blind man was allowed; a condemned man who shall not lose his status before the execution can make a will. Finally Azo says that a presbyter cannot make a will. Boncompagno's unwillingness to go through all these cases more likely suggests his knowledge of the law than his ignorance of it.

13 The same distinction is made of confirmations in Oliva c.42.

14 For the testaments of German kings and emperors, see GUNTHER WOLF Florilegium testamentorum ab imperatoribus et regibus sive princibus nobilibus conditorum ab anno 1189 usque ad annum Rudolfi illustris regis Romanorum perductum (Heidelberg 1956).

15 I Thess. 5.2,4, also quoted in Boncompagnus prol. 2.1

16 This chapter does not have a rubric, probably because c. 8 is itself a list of the rubrics for cc. 9-21.

17 I Peter 1.24 and Jac. 4.14. Cf. Boncompagnus 5.20.1 §10.

18 See WENTWORTH S. MORRIS "A Crusader's Testament" Speculum 27 (1952) 197-198.

19 For this phrase, see Lucretius De rerum natura 5.96, Innocent III PL 217.433, Liber Augustalis, prooem. (POWELL tr. 3). Cf. De amicita 5, Boncompagnus 1.21.4, 1.25.3, 1.25.11§1, 5.22.1§1, Rhetorica novissima 9.3.1.

20 For medieval preachers' discussion of sudden death (mors repentina), see J.C. PAYEN "Le Dies irae dans le predication de la mort et des fins dernerieres au moyen age" Romania 86 (1965) 66-73.

21 The concept of fragilitas humana, which can be traced back to Cicero (pro. Marcell. 22, Tusc.5.3, De), appears frequently in the formulas of late Roman and early medieval testaments. See WILHELM JOHN "Formale Beziehungen der privaten Schenkungsurkunden Italians und des Frankenreichs und die Wirksamkeit der Formulare" Archiv für Urkundenforschung 14 (1936) 1-104 at 18-20 and HEINRICH FICHTENAUArenga: Spätantike und Mittlelalter im Spiegel von Urkundenformeln (Cologne 1957) 126-8. It appears twice again here (Mirra 14.1 and 19.1) and in Boncompagnus 1.25.3, 1.25.11, 1.25.19, 2.1.1, 3.12.1, 5.10.11, 5.10.16, 5.12.3; it is also used there with special reference to lepers (4.6.5, 5.3.4) and to women (1.25.8, 3.15.16, 4.4.16, 5.4.19). Women and adolescents are also described as flexibilis (1.25.9, 5.20.1, 5.20.9, 5.22.1), an adjective Boncompagno applied to himself as a layman in Oliva 1.4.

22 On pilgrimage to Santiago de Compostela, see De amicitia 26, Boncompagnus 3.16.8, 5.13.1.

23 This man, apparently a vassal of marquis Boniface of Monteferrato, is also mentioned in Quinque tabule salutationum 5.12. See also Rota veneris 2.1.

24 Matt. 6.30.

25 See above, Mirra 1.3.

26 For other didactic features found within Boncompagno's models: Isagoge 3.75.

27 Not identified.

28 South of the Lago Trasimeno and east of Chiusi.

29 For posthumous children as heirs, see Boncompagnus prol. 2.3, with literature there cited.

30 Gen. 25.33

31 For the religion of the Cumani, see Boncompagnus 5.22.4 and Rhetorica novissima 1.1.6; their burial practices are described in Boncompagnus 1.27.4. Letters of Gregory IX which deal with the Cumani: Po. 7984, 8153-5, 8375, 8454, 8457, 8669, 9725, 9750, 9827, 10042, 10045, 10068, 10368, 10505, 10507-8, 10585, 10631-9, 10763.

32 Aurea Gemma <Gallica> 2.11: Omne testamentum morte testatoris confirmatur. See also above, Mirra 5.2.

33 For Boncompagno's use of wheel imagery, see Rhetorica novissima9.3 and Rota veneris 1.

34 Codex 1.2.1: Habeat unusquisque licentiam, sanctissimo actholicae venerabilique concilio decedens bonorum, quod optavit, relinquere. Non sint cassa iudicia. Nihil est, quod magis hominibus debetur, quam ut supremae voluntatis, postquam iam aliud velle non possunt, liber sit stilus et licitum, quod iterum non redit, arbitrium. This is also quoted in Boncompagnus prol. 1.2 and cf. Alexander Neckam De naturis rerum 2.173 (WRIGHT ed. 297): Liber enim debet esse supreme voluntatis stilus, et liberum quod iterum non redit arbitrium.

***
© Steven M. Wight, Los Angeles 1998
Scrineum© Università di Pavia 1999