Oliva 10 
Table of contents -- Previous section -- Next section -- Translation 
Siglorum conspectus -- Main menu

[10. QVALITER COMPONVNTVR TITVLI PATRIARCHARVM, ARCHIEPISCOPORVM ET EPISCOPORVM]

[10.1] Licet per supradictam formam quilibet sagax dictator|[73va] materiam dictandi priuilegia ecclesiastica facile ualeat inuenire, ad maiorem tamen certitudinem modum componendi priuilegia patriarcharum, archiepiscoporum et episcoporum proposui breuiter assignare.
rubr. om. PTMC illeg. V       componendum PT
[10.2] Et quia istorum forma est satis predicte conformis et in parua mutatione plena exinde potest haberi notitia, premitto supradictos in presenti tractatu imperatori et regibus, qui propter imperialem et regalem excellentiam deberent merito premitti. Verumtamen nec a rationis tramite discordat,162 ut ordo sit ecclesiasticus uniformis et ab institutis terrenorum principium segregatus.
exinde: exin C       Verumtamen: istud add. C
[10.3] Incipiam igitur dicere in genere,|[23vb] quod ad speciem facile poterit trahi. Omnium autem consuetudines sicut plerumque in meis tractatibus dixi, scire non possum,163 et si possem dicere, non deberem, quia semper generat tedium prolixitas uerborum.
sicut: tractatus add. Vac
[10.4] Sunt enim quidam archiepiscopi et episcopi, qui ponunt ante titulum in priuilegiis "In nomine sancte et indiuidue trinitatis" et preponunt crucem punctatam.164 Hoc facit Rauennas archiepiscopus et credo, quod eius suffraganei eum in hoc et in aliis imittentur. Alii sunt, qui dicunt "In nomine Domini, Amen", alii etiam "Sancti Spiritus adsit nobis gratia" et omnes premittunt crucem punctatam.
et episcopi om. C       facit om. PT       in aliis: in om. C       In nomini--alii om. C       adsit: assit C
[10.5] Nam quicumque talia premittunt, Spiritu Dei ducuntur et preceptum Dominicum obseruant, quo dicitur "Omnia quecumque facitis, in uerbo aut in opere, in nomine Domini facite".165 Crux ponitur ad tuitionem, quod sequitur ad obseruationem Dominici precepti, "Amen" ad confirmationem inuocationis.
ducuntur: dicunt T       aut in: et C
[10.6] Verumtamen non consueuerunt ponere "Amen" nisi solummodo illi, qui dicunt "In nomine Domini" uel "In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti". Nam in diuersis Ytalie partibus plurimi tabelliones in suorum instrumentorum principiis "In nomine Domini" uel "In nomine Patris et Filii etc." ponere consueuerunt. Sed Bononienses inuocationes dominicas in suis cyrographis ponere non debent propter detestabile crimen usure.166
et Filii--et Filii om. C per homoioteleuton       et Filii etc.: etc. M       Bononienses: pono menses PT
[10.7] Preterea multi sunt, qui ante titulum nichil premittunt, sed a proprio nomine faciunt inceptionem sicut papa. Quicquid tamen sit, seruetur ubique terrarum approbata consuetudo et studeant summopere dictatores tam in his quam in aliis uoluntati satisfacere dominorum.
inceptionem sicut: receptionem PT       ubique: ubi PT
[10.8] Post illam autem inuocationem Rauennas archiepiscopus titulum ponit hoc modo: "W.167 Dei gratia sancte Rauennatis ecclesie archiepiscopus, seruus seruorum Dei", quod etiam suffraganei facere possunt, quia sicut archiepiscopus imitatur papam in eo, quod se appellat "seruum seruorum Dei", ita eius episcopi possunt archiepiscopum imitare, set paucissimi sunt,|[24ra] qui appellent se "seruos seruorum Dei".
.W.: .N. C       etiam: eius add. C       appellat se tr. C       episcopi om. PT       possunt: sunt praem. Vac       archiepiscopum: archiepiscopi C       appellant C
[10.9] Verumtamen tam archiepiscopus quam suffraganei eius aliter in epistolis titulum ponunt, quia semper debet esse quedam uarietas inter priuilegia et epistolas, licet priuilegia sub epistolari stilo contineantur. In epistolis enim non appellant se "seruos seruorum Dei", sed ita titulum ponunt aut ponere debent, sicut in tertia mearum Salutationum tabula continetur.168
tam: e add. Vac om. C       eius suffraganei tr. C       enim: igitur C       ponunt: ponit C
[10.10] Preterea quidam patriarche, archiepiscopi et episcopi in priuilegiorum titulis dicunt "sancte sedis", posito nomine ciuitatis secundum consuetudinem, ubi Rauennas dicit "sancte Rauennatis". Quidam enim bene dicunt, quidam uero uocabulo abutuntur.
archiepiscopi patriarche tr. C       priuilegiisorum Vac       ubi: ut C       uero: o add. Vac
[10.11] Nam prima sedes est ecclesia Romana. Secunda uero Antiochena. Tertia quondam fuit Alexandrina169 et sic dicebatur, quod erant tres principales sedes, alie uero secundarie.
Alexandria V       principales: partes add. Vac
[10.12] Sed hodie quidam dicunt, quod sit Ierosolimitana, alii Constantinopolitana, alii Rauennas,170 alii autem Mediolanensis171 et sic dubitatur, que sit tertia.172
Ierosolimitatna Vac       et sic: ecclesia C
[10.13] Ceterum, ut breuiter concludam, quilibet patriarcha siue archiepiscopus aut episcopus|[73vb] dicere potest in suis titulis "sancte sedis" nec peccat, si hoc facere uult, quia "ubicumque sedes est episcopalis, episcopus est ibi"173 aut esse debet. Et ponitur et transumitur174 ibi "sedes" pro "ecclesia". Igitur quilibet potest dicere "sancte sedis", quia ecclesia Domini "sancta" est, ad cuius usum transumitur ibi "sedes".
titulis suis tr. C       facere: faceret Vac       debet: dicitur C       Igitur: Ideo C
[10.14] Verum quia extraordinarium esset respondere singulis questionibus, que in talibus possent moueri, idcirco sub unius nomine ponam in genere titulos exordia et narrationes priuilegiorum.175
possint V
[10.15] Patriarcha namque Ierosolimitanus sic ponit uel ponere potest titulum in priuilegiis suis: "M.176 Dei gratia Ierosolimitanus patriarcha" uel "sancte sedis Ierosolimitane" uel "sancte ecclesie Ierosolimitane patriarcha." Verumtamen ipse ponit in suis titulis "sancte Resurrectionis ecclesie patriarcha, uenerabili fratri .O.177 Cesariensi archiepiscopo eiusque successoribus canonice substituendis in perpetuum".
patriarcha uel--suis titulis om. MV       .O.: .I. V om. C
[10.16] Sic enim ponit omnes archiepiscopos et episcopos suos et illos|[24rb] solummodo appellat "uenerabiles fratres", omnes uero alios "filios dilectos".
Sic: Sicut C       suos: ecclesiastica secularisue persona--apud eos repitit C ex 8b.28-30 supra
[10.17] Et nota, quod in epistolis quandoque scribit alicui canonico uel capellano et dicit simpliciter "Tironensi canonico"178 uel ".R. capellano sancte Marie"179 siue "dilecto filio". Sed cuicumque priuilegium concedit, semper dicit aut dicere debet "dilecto filio", aut "dilectis filiis", si pluraliter de duobus uel pluribus loquitur.
quandoque: quando C       capellano--uel om. C per homoioteleuton       capellano tr. C post Marie       Marie: .M. PTV       siue: suo V       Sed: Hoc C       uel pluribus om. PT
[10.18] Nam in epistolis quandoque non uocat eum "dilectum filium", aut quia credit eum inmeritum, aut quia in aliquo excessit uel quia non curat. Sed quando priuilegium concedit, specialem uidetur facere gratiam impetrantibus et illis dilectionem non modicam exhibere. Vnde ipsos debet "dilectos filios" appellare, quia illa concessio a dilectione procedit. Sed papa uix aut numquam uariat titulum pro aliquibus, nisi processerit ex recipientium culpa.180
non om. C       credit om. PT       excessit: de praem. Vac       quando CM: quia V quoniam PT       specialem: speciale V       impetrantibus: inpetrantibus PT       debet: eos add. C       uariat: ualeat P
[10.19] Preterea sunt quidam patriarche et archiepiscopi, qui semper sunt in suis patriarchatibus et archiepiscopatibus apostolice sedis legati,181 unde in suis priuilegiis et epistolis se "apostolice sedis legatos" appellant. Sed, si fuerint ad tempus legati, non debent se appellare "legatos" in priuilegiis, licet in epistolis legationis faciant mentionem.
apostolice--se om. V per homoioteleuton       legationis: legationibus P de legationibus T
[10.20] Et nota, quod ille, qui est semper apostolice sedis legatus, non debet ponere copulatiuam coniunctionem neque punctum182 inter "apostolice sedis legatum" et propriam dignitatem. Illi uero, qui ad tempus legatione funguntur,183 debent ibi ponere copulatiuam.184
legatus sedis tr. V       coniunctionem om. C       Illi: Ille C       funguntur: non add. M fungitur C       debent: debet C
[10.21] Ecclesias autem collegiatas hoc modo ponit in titulo priuilegiorum: ".M. Dei gratia sancte Resurrectionis ecclesie patriarcha, dilectis filiis .G.185 Tironensi preposito eiusque fratribus tam presentibus quam futuris canonice substituendis in perpetuum."
ponit: ponunt C       sancte resurrectionis ecclesie: Ierosolimitanus CPT       .G. om. C       substituendum C
[10.22] Et ut breuiter expediam, quod incepi: Omnes patriarche, archiepiscopi et episcopi possunt omnes, quibus priuilegia concedunt, ponere ita in titulis sicut papa, mutatis propriis nominibus et dignitatum.
ut om. C       incepi (incipi M) omnes: inceptiones PT       sicut: si P
[10.23] Verumtamen debent episcopi, sicut credo, archipresbyteros uel plebanos, abbates, priores et maioris|[24va] ecclesie canonicos appellare in priuilegiis et epistolis "uenerabiles fratres", quia non habent sub se istis digniores et oportet illos aliquos "fratres" habere, quia quandoque dicunt "hoc fecimus de communi fratrum nostrorum consilio;"186 et inepte dicerent, "nos fecimus hoc de communi filiorum nostrorum consilio."
pbelebanos Vac       conscilio T consensilio Vac       et inepte--consilio om. C per homoioteleuton
[10.24] Nam uniuersi ecclesiarum prelati de iure possent quoslibet Christianos appellare "fratres", cum Apostolus expressissime dicat "Omnes sumus fratres in Christo".187 Ergo et papa rationabiliter hoc facere posset, si uellet, quia non est maior Paulo.
si uellet om. C
[10.25] Verumtamen sic fuit postmodum a sanctis patribus institutum, ut solummodo patriarche, archiepiscopi et episcopi "fratres" appellarentur a papa et omnes alii "filii". Et institutio non est dampnosa, quia non contradicit religioni, quoniam ipse Apostolus in una et eadem epistola|[74ra] quosdam primo uocabat "fratres" et eosdem in subsequentibus "filios" et quandoque "filiolos"188 nominabat.
institutum rep. MP post fuit       institutio non: institutionem PT       ipse: est add. C       filiolos: filios C

Top of page -- Table of contents -- Previous section -- Next section -- Translation 
Siglorum conspectus -- Main menu


162 Boncompagno here borrows a tag from the papal preamble 'Iustis petentium desideriis dignum et nos facilem prebere consensum et vota que a rationis tramite non discordant effectu prosequente complere', analyzed by JANE E. SAYERS Papal Government and England during the pontificate of Honorius III (Cambridge 1984) 110-113. See above, Oliva 7.11, 7.14, 8a.4, below 15.1, but also see Boncompagnus3.9.4.

163 Although Boncompagno more commonly states what an orator should know, he sometimes also drew boundaries of the knowable: Quinque tabule salutationum 4.31, Palma 11, Mirra 5.1, De amicitia 22, Boncompagnus 1.2.9 (consignificationes harum interiectionum nemo scire valeret, nisi per mores hominum et diversas consuetudines terrarum), 1.20.13, 1.23.3 §7, 1.26.1 (Consuetudines plangentium nemo plenarie scire valeret, etiam si circuiret totum orbem terrarum, quoniam in una et eadem patria diverse consuetudines observantur) and Rhetorica novissima 9.3.14.

164 For another 'pointed cross', see above, Oliva 9.9; for a littera punctata, see below, Oliva 19.5.

165 Col. 3.17, cf. I Cor. 10.31.  Cf. Johannes Chrysostomus In Epist. ad Coloss. Homilia IX, no. 3 (PG 62.364): Omne quodcumque facitis, inquit, in verbo...ipsum.  Nam si faciamus, nihil erit scelestum, nihil immundum, ubi Christus invocatur.  Si comedas, si bibas, si uxorem ducas, si peregre profiscaris, in nomine Dei fac omnia; hoc est, eum vocans adiutorem: in omnibus eum prius orans, res aggredere.  Vis aliquid loqui? hoc praepone.  Et ideo nos quoque in epistolis nomen Domini praeponimus.  Ubi fuerit nomen Domini, omnia sunt fausta et felicia.  Nam si Consulum nominia efficiunt ut firmatae et validae sint tabellae, multo magis nomen Christi...  For other patristic citations, see HENRI LECLERCQ art. "Croix (Signe de)" in DACL 3 (1914) 3139-3144.  Cited from TONI DIEDERICH "Zur Bedeutung des Kreuzes am Amfang von Siegelumschriften" in PETER RUCK Graphische Symbole in mittelalterlichen Urkunden: Beitrage zur diplomatischen Semiotik (Sigmaringen: Jan Thorbecke Verlag, 1996) 157-166 at 162.

166 See Cedrus 6.28: in principio cuiuslibet generalis statuti ponenda est dominica invocatio, nisi statutum fieret pro usure solucione aut aliqua specie mali. A hatred of usury is vividly expressed in Boncompagnus 3.16.14. For another specific denunciation of Bolognese usurers, see Bernardus Papiensis Summa decretalium 5.15 §9 (ed. LASPEYRES 238).

167 Willelmus, archbishop of Ravenna (1190-1201).

168 Quinque tabule salutationum 4, especially 4.6. Boncompagno here cites from an earlier recension of this text, a version not transmitted by the surviving manuscripts. This version featured a different, 'Gregorian', arrangement of the tables (the present table 4 appeared in the third place and vice versa) maintaining a strict separation between ecclesiastics and laypersons. See above, Oliva 1.10, 7.6, 10.2.

169 I have not seen A. FURIOLI "I patriarchi di Alessandria" Nicolaus (Bari 1986) 179-241.

170 See Boncompagnus 3.16.1: Quare calamitosa clamitat ad pedes Simonis Barione, qui Apollinari noscitur ex maioris dilectionis prerogativa dixisse, 'Surge, accipe Spiritus Sanctum simulque pontificatum et perge ad urbem, que vocatur Ravenna'. Unde 'secunda sedes' meruit appelari.

171 For the strife between the archbishops of Milan and Ravenna over their respective ranks and the privilege of sitting at the pope's right hand, see John of Salisbury's Historia pontificalis 21 (CHIBNALL ed. 50) and Nicholas of Dunstable's De Pace Veneta Relatio ed. RODNEY M. THOMSON "An English Eyewitness of the Peace of Venice, 1177" Speculum 50 (1975) 21-32 at 31, with discussion at 25.

172 The four patriarchal sees as defined by IV Lat. can. 4. were Constantinople, Alexandria, Antioch and Jerusalem.  For the situation before 1215 cf. Rufinus Summa Decretorum D.99 pr.; Stephen of Tournai Summa Decretorum D.99 pr.; Huguccio Summa Decretorum D.99 pr.; all cited in P. ERDö L'ufficio del primate nella canonistica da Graziano ad Uguccione da Pisa Pontificia Universita Lateranense (Rome 1986) originally in Apollinaris 54 (1981) and 55 (1982). See also the review of ERDö's book by JEAN GAUDEMET in ZRG kan. Abt. 105 (1988) 587-590.

173 Boncompagno adapts here an old ecclesiological maxim, whose history has been traced by MICHELE MACCARONE "Ubi papa ibi Roma" in Aus Kirche und Reich...Festschrift für Friedrich Kempf ed. HUBERT MORDEK (Sigmaringen 1983) 371-82. This maxim may have also exerted influence above, Oliva 7.34.

174 For transumptio, see Rhetorica novissima 9.2.1-9.2.24, 9.3.1-9.3.14; TERENCE TUNBERG "What is Boncompagno's 'Newest Rhetoric'?" Traditio 41 (1986) 299-334 at 317-19; FIORENZO FORTI "La transumptio nei dettatori bolognesi e in Dante" in Dante e Bologna (Bologna 1967) 127-49; WILLIAM M. PURCELL "Transsumptio: A Rhetorical Doctrine of the Thirteenth Century" Rhetorica 5 (1987) 369-410. Boncompagno's concept of metaphor has been recently discussed in PETER DRONKE Dante and medieval Latin traditions (Cambridge 1985) 14-20.

175 For the remaining discussion of ecclesiastical privileges (to Oliva 18.35), patriarchs will henceforth exemplify all prelates.

176 Haymar Monachus, patriarch of Jerusalem (1187-1194). He was archbishop of Caesarea 1182-1197, holding both offices for three years. From 1171-1177 Monachus was magister and chancellor of patriarch Amalrich of Jerusalem. See above, Oliva 7.1, and below Oliva 37.1.

177 Not identified.

178 See HANS EBERHARD MEYER "Das Hofkapelle der Könige von Jerusalem" DA 44 (1988) 489-509 and above, Oliva 8b.22.

179 The chapel of S. Maria de Oliveta, Montevecchio (diocese Bologna). See below, Oliva 59.3, 60.1-5 (written confirmation of P. in the chapel of S. Maria de Oliveto, by G., archpriest of Montevecchio, Bologna).

180 For titles without a salutation, see Quinque tabule salutationum 1.25, 1.31, Palma 17.4.

181 On the legatus natus, see KNUT WALF Die Entwicklung des päpstlichen Gesandtschaftswesens in dem Zeitabschnitt zwischen Dekretalenrecht und Wiener Kongress (1159-1815) (Munich 1966) 28-35. Boncompagno discusses the archbishops of Canterbury and York as examples of legati nati in Quinque tabule salutationum 4.7.

182 On punctuation in charters, see above, Oliva 8b.10.

183 Boncompagno's terminology is unusual. For the terms used by decretalists: ROBERT C. FIGUEIRA "The Classification of Medieval Papal Legates in the Liber Extra" Archivum Historicae Pontificiae 21 (1983) 211-228; on the legatus missus, see KNUT WALF Die Entwicklung des päpstlichen Gesandtschaftswesens in dem Zeitabschnitt zwischen Dekretalenrecht und Wiener Kongress (1159-1815) (Munich 1966) 12-17; for temporary privileges, see below, Oliva 35.7. Boncompagno discusses salutations used by the legatus a latere (cardinal legate) in Quinque tabule salutationum 4.20-22.

184 On copulative conjuctions: Tractatus virtutum §21, §58, Notule auree 12, 17 and Palma44. The substantive verb is discussed below, Oliva 19.13.

185 Not identified. On the church of Tyre, see above Oliva 8b.22, below 37.6 and GIORGIO FEDALTO La chiesa latina in Oriente 2.234 (1976). FEDALTO's work must be used with caution, see the review article by RUDOLF SCHIEFFER in DA 49 (1993).

186 On the college of cardinals as a deliberative and legislative body, see WERNER MALECZEK Papst und Kardinalskolleg von 1191-1216 (Vienna 1984) 313-320. Boncompagno's argument here seems much like that of Tractatus virtutum §44, discussed by RONALD G. WITT "Boncompagno and the Defence of Rhetoric" Journal of Medieval and Renaissance Studies 16 (1989) 1-31 at 21-23. On majority-rule voting see PIER V. AIMONE-BRAIDA "Il principio maggioritario nel pensiero di glossatori e decretisti" Apollinaris 58 (1985) 209-285; JEAN LULVES "Die Machtstrebungen des Kardinalats bis zur Aufstellung der ersten päpstlichen Wahlkapitulationen" QFIAB 13 (1910) 73-102 at 74-81.

187 Gal. 1.2. See also Phil. 4.22; I Thes. 3.7; II Tim. 4.21.

188 Gal. 4.19. For a lengthy discussion of kinship terminology in papal diplomatic, see Quinque tabule salutationum 4.11-14. The diminutive filioli is used by Christ of his disciples in Marc. 10.24 and Joh. 13.33; in Galat. 4.19 and throughout I Ioh. (seven times) it is used to denote 'the baptized' (I Ioh 2.1.12.18.28, 3.7.18, 4.4, 5.21). In medieval Latin, filiolus, filiola meant 'spiritual child' or 'godchild'. For Boncompagno's role as godfather (confirmation sponsor or Firmpaten) to Guido Guerra III's son Marcualdo, see Epistola mandativa ad comites palatinos §1 and Boncompagnus 1.25.11.


***
© Steven M. Wight, Los Angeles 1998
Scrineum © Università di Pavia 1999