Oliva 7.8-8a.10 
Table of contents -- Previous section -- Next section -- Translation 
Siglorum conspectus -- Main menu

[7.8] Post titulum autem quedam exordia ponuntur in priuilegiis pape, que raro uel numquam dictatores eius uariant, aut quia ea permutare non debent uel quia melius dicere non possunt. Nec dico, quod ecclesia Romana sepenumero non fuerit egregiis dictatoribus dotata, qui formam et exemplum dictandi ceteris prebuerint. Verumtamen quamplures ibi et alibi precibus et muneribus admittuntur, qui remotis exemplaribus76 litora perararent.77  Vnde tales non dictatores set recitatores debent merito nuncupari.78
pape: domini praem. B           uariant: permutant B           aut quia ea--dico precipue om. B           ea: add. Mpc permittunt add. C           debent: debeant C           dotata: doctata Mac doratam PT           dictandi om. C           et alibi om. M           perararent: pararent C
[7.9] Reuertens ad propositum, dico precipue, hoc esse notandum: quod in omnibus priuilegiis, confirmationibus, generalibus statutis79 et testamentis80 exordia sunt ponenda nec aliter possunt post titulum inreprehensibiliter inchoari.|[71va]
Reuertentes T Reuerentes C           hic PT           hoc esse notandum: Et nota B           confirmationibus: confirmationis P           statutis generalibus tr. B           nec aliter--inchoari om. B           possent PT posset C
[7.10] Papa namque pro quibuslibet Christianis hoc generali posset exordio uti: "In apostolatus cathedra permittente Domino residentes uniuersis, qui Christianam religionem profitentur, nostrum suffragium et iuuamen impertiri tenemur et cuiusque iura, in quantum nostra possibilitas optinet, munimentis apostolicis roborare."
posset tr. B ante hoc           uti: ut B           apostolatus: appellatus C           tenemur: tententur PT           optinet MV: obtinet CPT
[7.11] Posset|[19vb] autem hoc exordium et quodlibet modis innumerabilibus uariari, si dictator fuerit aliquantulum circumspectus. Nam retento premisso exordio usque ad "tenemur", subiungi potest: "et iustis quorumlibet petitionibus benignum et facilem prebere assensum"81 uel "et cuiusque iura priuilegio apostolico premunire" uel "et cuiusque iura priuilegio apostolico roborare" uel "eos apostolico munimine confouere."
Posset: Potest B           et quodlibet VM: et quilibet C om. B           aliquantulum om. B           tenemur CPT: tenemus M tenemus et V           et iustis: et om. MC           asensum V ascensum B           et cuiusque: cuiuslibet B           et cuiusque: etiam cuiusque B           iura priuilegio: materia munimine C           apostolico roborare: apostolico om. PT           eos: eosque PTB
[7.12] Set quia ineptum uideretur, quod exordiendo beniuolentiam in priuilegiis non captaret,82 idcirco quosdam uariandi priuilegia modos secundum dignitates et merita recipientium breuiter assignabo.
non om. B           idcirco quosdam--(infra 7.22) sunt conuenienter om. B
[7.13] Et licet rarissime uel forte numquam occurrat, quod papa priuilegiet imperatorem, tamen ad exercitium dico, quod sic fieri posset:
numquam forte tr. C           priuilegiet: priuilegii et C           sic: sicut C
[7.14] "Licet teneamur omnes ecclesie Romane filios de consueta sedis apostolice benignitate diligere, tamen affectuosius imperialem maiestatem debemus fauore multiplici honorare ac ipsius petitionibus benignum et facilem prebere assensum, que disponente Domino mundi monarchiam optinet et ecclesiam Domini a prauorum incursibus pretuetur."
consueta: consuetudine V           affectiosius T           ipsius C: in suis V suis M ipse suis PT           Domino om. C           mundi om. T           obtinet C
[7.15] Pro regibus posset hoc exordium uariari, si dicatur post "diligere" hoc modo: "tuam tamen regalem maiestatem debemus fauore multiplici honorare,ac ipsius petitionibus benignum et facilem prebere assensum, que faciente Domino sui regni iura illesa conseruat et ecclesiam Domini a prauorum incursibus pretuetur."
posset: et add. C set add. V           uariare C           ac: hac PT conseruant Vac
[7.16] Pro patriarchis, archiepiscopis et episcopis hoc exordium posset ponere pape dictator:
Pro: ro C (sed non a rubricatore!)            patriarchis: et add. C           posset: possit V et add. C
[7.17] "Cum uniuersorum iura ex iniuncto a Deo nobis officio roborare munimentis apostolicis teneamur, pro illorum quiete oportet|[20ra]nos magis esse sollicitos et eorum petitiones maiori prouidentia exaudire, qui fraternitatis nostre sunt officio et nomine participes et pastorali predicti dignitate et ad officium pontificale promoti."
iura: materia C (cf. supra 7.11, infra 7.21)            nobis officio: officio nobis enim C           monumentis PT           teneamur om. C           illorum: tamen add. M           petitione C           officio: offero C           predicti om. M (vacat septem litteras) prediti VC
[7.18] Nam hoc exordium patriarche et archiepiscopi ponere in suis priuilegiis pro suffraganeis possunt, dummodo remoueant "apostolicis" et ponant ibi adiectiuum proprie dignitatis.

[7.19] Et est notandum: quod omnes qui priuilegia concedunt, quandoque ab obsequio sibi uel ecclesie aut suis antecessoribus collato, quandoque a religione alicuius uel aliquorum, quandoque a re, que propriam expectat iurisdictionem, exordium trahunt.83

quandoque om. T           ad religionem M           a re que ad propriam spectat C: ad rem que expectat propriam MVPT
[7.20] Ab obsequio sibi uel ecclesie aut suis antecessoribus collato papa sic exorditur uel potest exordiri:
potest: sic add. C
[7.21] "Cum uniuersis, qui Christianam religionem profitentur, nostrum suffragium et iuuamen impertiri ex iniuncto nobis officio teneamur, eorum iura multo attentius debemus munimine apostolico pretueri, qui semper in nostro et ecclesie Romane obsequio fideliter permanserunt."
profitentur: confitentur PT           iniuncto: iniucto a Deo P           eorum iura: in eorum materia C           attentius: autentius C           pretueri: tueri CPT           qui MV: que PT           premanserint C
[7.22] Simili namque modo posset quilibet, qui priuilegium concedit ab obsequio sibi collato, exordiri, mutatis his que mutanda sunt conuenienter, a religione alicuius uel aliquorum hoc modo:
modo namque tr. M           concedit: concederit V           ab om. C           colato C           hiis C           idcirco quosdam (supra 7.12)--sunt conuenienter om. B           a religione: ad religionem B habet ibi signum paragraphi B           aliquorum: alicorum M
[7.23] "Cum ex diuine dispensationis clementia cura nobis omnium ecclesiarum incumbat, ad earum nos oportet pacem et quietem uigilanter intendere, ac ea, que pro sua sustentatione possident, in munimentis apostolicis pretueri, qui spretis carnalibus desideriis ad pedes Domini cum Maria diuine maiestatis presentiam contemplantur."
dispositionis V propositionis B           earum: eorum C           inttendere C           substentatione MV           possident: possidetur P           in om. CB           munimentis: monumentis PT           pretueri M: intueri V tueri CPTB           spretis: speretis PM           carnalibus: canalibus P           descideriis C           magestatis B
[7.24] Hoc autem exordium quilibet patriarcha siue archiepiscopus uel episcopus hoc|[71vb] modo in suis priuilegiis ponere posset:
Hoc: praem. signum paragraphi B           siue om. B           posset om. C
[7.25] "Cum ex diuine dispensationis clementia ecclesiarum omnium nostri patriarchatus"|[20rb] (si patriarcha est) siue "archiepiscopatus" (si archiepiscopus est) uel "episcopatus" (si episcopus est) "cura nobis incumbat, ad eorum nos oportet etc."
dispensationis: pietatis B           clementia: uel ex diuine potestatis uel dispositionis clementia add. B           nostri om. C           si patriarcha est...si archiepiscopus est...si episcopus est om. B           archiepiscopus est: est om. P           incumbat: incombat M incubat C
[7.26] Sed ubi dicitur "apostolicis", ponatur adiectiuum proprie dignitatis. Posset namque pro religiosis personis dictator multipliciter exordiri, quia forte papa quandoque in exordio nominat uel nominare potest illos, quibus priuilegia concedit, hoc modo:
Sed ubi dicitur--(infra 8a.9) nullomodo scribatur om. B           apostolicis dicitur tr. V           personis om. M
[7.27] "Cum quoslibet religiosos uiros teneamur ex iniuncto a Deo nobis officio solicite confouere, multo solicitius dilectos filios nostros Clarauallenses debemus apostolico munimine protegere et eorum iura nostro priuilegio premunire, quia in eis et religionis uigor et fundamentum catholice fidei reperitur."
Cum om. M           officio: beneficio Tac sollicite M           confouere: confore Mac solicius C           Claraualenses PTCM           et eorum: et om. C           catholice: catolice M
[7.28] Similiter uero posset dici de Camaldulensibus84 aliisque religiosis uiris. Nam et hoc exordium patriarche, archiepiscopi et episcopi in suis priuilegiis ponere possent, remoto 'apostolico' et posito adiectiuo proprie dignitatis.
dici posset tr. C           Clamaldulensibus T Calmaldulensibus M           aliisque: et aliis C
[7.29] Set credo, quod deberent Clarauallenses, Vallis Vmbrosianos et Camaldulenses et omnes religiosos uiros, qui sunt ab earum iurisdictione per apostolica priuilegia exempti,85 appellare "fratres" et non "filios"; quia temerarium est, quod illos debeant appellare "filios", quos papa per speciale priuilegium exemit ab omnium potestate. Immo sunt eorum "fratres", quia sunt speciales filii unius patris, idest pape. Debent etiam religioni deferre, quia honestissimam ducunt uitam in terris.
debentur C           Claraualenses MPTC           Valis Vmbrasianos C           eorum C           apostolica: scripta add. Vac           appellari V           est om. P           per speciale priuilegium om. C           idest pape: i. p. V           etiam om. V           deferre absit C           quia: qui M           queratis P
[7.30] Si queratur, quare papa non appellet eos 'fratres', respondendum est, quod consuetudo86 et non ratio est in causa, quia quorum 'seruum' se appellat, non repugnaret iuri, si eosdem 'fratres' appellaret.87
est om. C causa: ca~ MPT           seruus C
[7.31] Pro Ierosolimitanis hospitalariis88 posset exordium taliter ordinari:
Pro: si praem. V           Ierosolitanis M
[7.32] "In culmine sedis apostolice permittente Domino residentes uicem Petri gerere|[20va] debemus, et illis ianuam nostri presidii et muniminis clauibus apostolicis aperire ipsorumque iura solicitius defensare, qui spretis mundi deliciis, qui sacrosanctum Domini sepulcrum celebri honore ac summa reuerentia custodiunt ibidem Creatori et eius pauperibus plurima famulamina impendentes."
illis: illius V           ipsorumque: ipsorum PT           sollicitius V sollicius C           qui om. PT           spretis: speretis P           qui om. C           sacrosanctam T           custodiunt: cudiunt PT           ibidem CV: ibi M ibi de PT           Creatori: Creatore T Creatoribus Cac
[7.33] Set non uideretur hodie uerum istud exordium, quia sepulcrum Dominicum sub paganorum est positum potestate.89
Set: pro patriarchis--imitari debemus etc. add. VM (ex 8a.3 infra)            verum hodie tr. C
[7.34] Verumtamen ubicumque sint hospitalerii predicti, ad eiusdem sepulcri obsequium esse intelliguntur.90 Posset namque pro templariis predictum exordium taliter uariari, retento enim premisso exordio usque ad "deliciis", subiungatur "in templo Domini sub discipline regule militant et proprium sanguinem pro Redemptoris amore fundere non timescunt."
hospitalarii PT hospitallarii C           ad: et V           obsequium: est add. Vac           taliter om. PT           retento absit M           regula MPT           sanguine V           Redemptoris CP: Redemptore T Reddemptoris MV           timescunt: pertimescunt PC

[8a.] PRIVILEGIVM PRO VIRGINIBVS ET QVALITER VARIATIO FIAT IN EIS

[8a.1] Pro uirginibus autem tale posset exordium fieri:
rubr. om. PTC absit M add. V ET QVE IBI PONANTVR SIGNA ET SVBSCRIPTIONES           Pro: ro M (rubricator om. p)            tale: tabule V
[8a.2] "Cum de uirginibus preceptum Domini non habuerit Apostolus, set tantummodo consilium dederit, nos, qui eius uicem ex diuine dispensationis clementia gerimus, dicatis Deo uirginibus consilium et patrocinium apostolicum impertiri tenemur et earum iura nostro munimine taliter protegere, quod in laudabili proposito feliciter perseuerent."
Cum: um C (rubricator om. c)            Deo: dum C           impertiri: d add. Vac
[8a.3] Pro patriarchis namque archiepiscopis et episcopis potest hoc exordium decentissime uariari, si remoueatur illa distinctio,91 que incipit a "nos qui eius" et desinit in "gerimus"; et ponatur ibidem alia, retento principio eiusdem distinctionis, hoc modo: "Nos qui eius uestigia humiliter imitari debemus etc." Facit quandoque mentionem in exordiis, quomodo a suis antecessoribus priuilegia fuerint concessa|[20vb],92 hoc modo:
pro om. T           pro--debemus etc. tr. MVPT post Set (supra 7.33)            decentissime: clementissime C           a nos: annos T           ibidem: ibi de PT           humiliter PTC: similiter MV           imitari VC           facit--(8a.5) permutatatione tr. C post deputate (infra 8a.7)
[8a.4] "Cum ex iniuncto nobis|[72ra] officio teneamur iustis quorumlibet petitionibus facilem et benignum prebere assensum, multo benignius illorum debemus preces admittere, qui a nostris predecessoribus fuerunt ex merito et speciali gratia priuilegiati."
facilum M           fuerint P
[8a.5] Nam exordium istud tam pro papa quam pro patriarchis, archiepiscopis et episcopis, posset decentissime ponere dictator sine aliqua permutatione a re, que ad propriam spectet iurisdictionem, hoc modo:
archiepiscopis om. V           spectant C           hoc modo om. V
[8a.6] "Cum uniuersas ecclesias per orbem terrarum constitutas teneamur ex apostolatus officio sub protectionis apostolice umbra confouere ac earum paci et quieti uigilanti cura superintendere, illas tamen attentius debemus nostro communire presidio et specialiori karitate diligere, que beato Petro et sancte Romane ecclesie ab ipsa fundatione fuerunt specialius deputate."
Cum: Quum V um C (rubricator om. c)            ex: ad T           confouere: fouere VT           earum: bearum V           quienti Vac           illas C: illos codd.           caritate C           fundatione: fudatorem PT           fuerunt: fuerit PT
[8a.7] Vel post "diligere": "quas beato Petro et sancte Romane ecclesie non est dubium specialius adherere". Vel: "que ad ius beati Petri nullo mediante pertinent et tutele ipsius sunt specialiter deputate."
deputate: facit--permutatatione add. C ex 8a.3-5 supra
[8a.8] Possunt autem exordia predicta modis innumerabilibus uariari, si dictator habuerit circumspectionem. Set, si uellem uariandi modos per singula specificare, primo deficeret tempus quam sermo. Nam quilibet sagax dictator componendo priuilegiorum exordia potest omnibus et singulis, secundum genera dignitatum et merita recipientium, facere gratiam et captare beniuolentiam exordiendo.
autem: tamen T
[8a.9] Et est notandum, quod omnia premissa exordia possent in confirmationibus decentissime poni, dummodo ibi de "priuilegio" non habeatur mentio, idest quod illa sola dictio in aliquo casu nullomodo scribatur.93

[8a.10] Transcursis breuiter exordiorum generibus, que ab ipso papa fieri possent, uidendum est, qualiter fiat ad narrationem|[21ra] in priuilegiis descensus.

Transcursis breuiter: De narrationibus qui in priuilegiis ponuntur etc. praem. rubr. B           exordiun V exordior que B           fieri possent: in priuilegiis ponuntur B           fiat: fiant Vac           descensus: absit B sed habet ibi spatiumdecemelementorum

Top of page -- Table of contents -- Previous section -- Next section -- Translation
Siglorum conspectus -- Main menu


76 On the use of models by dictatores: Oliva 8b.28-32, 56.1 etc. Boncompagno struck a similar disparaging note in the letter he sent to a papal notary: Boncompagnus 1.23.5 §2.

77 Ovid Pont. 4.2.16; for a related proverb, see Boncompagnus 3.16.3 and the prologue to a Cistercian ars dictamen written ca. 1273 (= Paris BN lat. 11384, fols. 81-213v): JEAN LECLERCQ "Le formulaire de Pontigny" in Miscellanea Populetana (Abadia de Poblet 1966) 229-265 at 237.   For another interpretation of litora, see Servius' commentary on the Aeneid 1.3., 4.212, 7.797.

78 Cf. Rhetorica ad Herennium 2.14 and De inventione 2.139 for the opposition between legal interpretors and recitatores. See also Boncompagnus 1.18.1, 1.18.10, 1.25.2, 2.3.10, 3.10.3, Rhetorica novissima prol. 1, 2.2.8,10, 9.5.3. GIOVANNI CERRI ed. Scrivere e recitare: modelli di trasmissione del testo poetico nell'antichita e nel medioevo. Atti di una ricerca interdisciplinare svolta presso l'I.U.O. (Rome, Edizioni dell'Ateneo, 1986) does not treat medieval Latin.

79 Cedrus 6.3, 6.5-7.

80 Mirra 1.3-4, 6.2, 8.1, 23.1. Boncompagno's advice here was rarely followed by Italian notaries drafting statutes and testaments.

81 Cf. the papal preamble 'Iustis petentium desideriis dignum et nos facilem prebere consensum et vota que a rationis tramite non discordant effectu prosequente complere', analyzed by JANE E. SAYERS Papal Government and England during the pontificate of Honorius III (Cambridge 1984) 110-113. See below Oliva 7.17, 8a.4, 10.2, 14.1, 60.2 and Isagoge 3.14.

82 Boncompagno follows the Italian definition of the preamble (exordium) as chiefly consisting of a securing of goodwill (captatio benivolentiae); elsewhere he ridicules or criticized the French preference for proverbs in the preamble: Palma cc. 17, 25-28; Cedrus 6.7; Isagogue 2.2, 2.19; Quinque tabule salutationum 4.21; Tractatus virtutum §2-§7; Liber .X. tabularum prol. 17-21; Boncompagnus 1.18.1. See below, Oliva 8a.8, 23.2. On the preamble (captatio benivolentiae or proverbium) in the early Italian and French ars dictandi: FRANZ JOSEF WORSTBROCK "Die Frühzeit der Ars dictandi in Frankreich" in Pragmatische Schriftlichkeit im Mittelalter: Erscheinungsformen und Entwicklungsstufen. Akten des Internationalen Kolloquiums 17.-19. Mai 1989 edd. HAGEN KELLER, KLAUS GRUBMüLLER and NIKOLAUS STAUBACH (München 1992, Münstersche Mittelalter-Schriften, Bd. 65) 131-156 at 146-149.

83 Of these three programmatic topics for inventing preambles of privileges, the first two are displayed up to Oliva 8a.5-6, where an extremely short demonstration of the third is found. See also below, Oliva 15.3. --- The first two topics stem from two of the three causae dispendandi vel privilegiandi: religio, necessitas vel exhibitum obsequium. On these causae, see HARRY DONDORP "Review of Papal Rescripts in the Canonists' Teaching" ZRG ka 76 (1990) 172-253 and 77 (1991) 32-110 at 186-7. --- Boncompagno may have drawn general inspiration for discussing topics of invention from section I of the Aurea gemma <Gallica> (composed ca. 1148 at Meaux). The anonymous author of this text--the only ars dictandi previous to the Oliva to include a lengthy treatise on privileges--did not include topics specific to privileges, but comprehensively discusses topics for composing letters. However, Rhetorica ad Herennium 3.39 averts generally to the need for a schema for inventing preambles. Previous to the Oliva, Boncompagno established the general principle that preambles of letters should derive from the facts of the narration (Notule auree 5 and Palma 24--see also Ysagoge 2.18). --- According to ruling doctrine of the Italian ars dictandi, itself based on Rhetorica ad Herennium 1.8 and Cicero De inventione 1.22, the three topics (loci) for inventing a preamble of a letter were the sender, the recipient, and and the business common to them: Hugo of Bologna Rationes dictandi (ROCKINGER ed. 58), Ceterum captationis modos in epistolis tres esse necessarios novimus. [...] aut enim ab eo qui mittit seu cui mittitur captatio capitur, vel ex ipsa re, id est ex hoc quod illorum alter vel utrique diligunt commendando benivolentiam captent. --- In his Breviloquium, Boncompagno later gave a doctrina inchoandi: a formal analysis of letter openings, preambles and the openings of narrations and petitions. But book five of his Rhetorica novissima contains his most complete treatment of exordial topics, especially oriented to forensic oration, but not excluding written forms.

84 Camaldolese monks appear throughout the Oliva and also in the Cedrus 6.16-20, Mirra 25.2, Boncompagnus 3.20.30, 3.20.34, 5.10.12. On 12 February 1206 Boncompagno witnessed a document in which the rectors of the nascent university at Vicenza ask permission to install Samson, a Camaldolese monk, as prior of their church of S. Vito (MITTARELLI Annales Camaldulenses 4.202 ff.). For context and analysis, see GIROLAMO ARNALDI "Scuole nella Marca Trevigiana e a Venezia nel secolo XIII" in Storia della cultura veneta (Vicenza 1976) 1.351-386 at 378-9. Innocent III replied with separate letters of praise to these scholars (PL 215.1028, Reg. 9.188, Po. 2913; cf. also ) and of confirmation to Samson (MITTARELLI Annales Camaldulenses 4. Appendix 263, Po. 2923).

85 See also Quinque tabule salutationum 4.22-23: Nam omnes patriarche, archiepiscopi et episcopi debent talium abbatum nomina premittere in salutationibus, si eorum abbatie fuerint exempte per apostolica scripta ab illorum iurisdictione, nisi forte in provincia illa sit sedis apostolice legatus. Omnes autem religiosi viri debent ab omnibus multimode honorari, quia sunt filli Dei excelsi et per dilectionem Dei et proximi, que karitas est, Deo sunt uniti et membra Christi efficiuntur. For exempt monasteries: GEORG SCHREIBER Kurie und Klöster im 12. Jahrhundert (Stuttgart 1910) 1.75-92 and VOLKERT PFAFF "Die päpstlichen Klosterexemptionen in Italien bis zum Ende des zwölften Jahrhunderts" ZRG kan. Abt. 72 (1986) 76-114.

86 On language custom: Rhetorica ad Herennium (1.3, 1.11, 2.45, 3.24, 3.39, 4.10, 4.11, 4.17, 4.43) and De inventione (2.54, 2.116).

87 Cf. Johannes Teutonicus Apparatus in Compilationem tertiam (PENNINGTON ed. 1.12) v. servus: Licet hic te appelles servum servorum Dei, altius tamen intonas, cum dedignaris dici vicarius Petri... For canonists' views on custom: RUDOLF WEIGAND "Frühe Glossen zu D.11 c.6 des Dekrets Gratians" ZRG 95 kan. Abt. (1978) 73-94; the oppposition of custom to reason is a commonplace of the Bolognese legists.

88 For papal diplomatics of charters granted to the Johanniters, see above Oliva 7.4.

89 Since 3 October 1187.

90 This may be an adaptation of the maxim 'Ubi papa ibi Roma'. See below, Oliva 10.13.

91 For literature on the rhetorical distinctio see TERENCE TUNBERG "What is Boncompagno's 'Newest Rhetoric'?" Traditio 41 (1986) 299-334 at 307, note 38.

92 For examples of preambles to imperial diplomas which refer to Vorurkunden, see the index to Arengenverzeichnis zu den Königs- und Kaiserurdunden von den Merowingern bis Heinrich VI. edd. FRIEDRICH HAUSMANN and ALFRED GAWLIK (Munich 1987), s.v. 'privilegium'. For an example of a petition for an imperial privilege containing such a preamble, see Boncompagnus 4.4.16.

93 This precept, repeated below Oliva 44.3, if taken seriously, would revise generally held chancery usage, described above, Oliva 8a.3. For other revisionist precepts, see Quinque tabule salutationum 5.5 and Tractatus virtutum §8-§9.


***
© Steven M. Wight, Los Angeles 1998
Scrineum© Università di Pavia 1999