Quinque tabule salutationum 1 
Secunda tabula -- Tertia tabula 
Liber .X. tabularum (prol.) -- Liber .X. tabularum (ordo tabularum) 
Glossators and decretists on salutations 
Siglorum conspectus -- Table of Contents

INCIPIT QUINQUE TABULE SALUTATIONUM BONCOMPAGNI.

<INCIPIT PRIMA TABULA.>

[1.1] Patrum primus, vicarius Christi et magister catholice fidei, summus pontifex generaliter salutat omnes Christianos in hunc modum: "Celestinus1 episcopus servus servorum Dei (posito nomine recipientis) salutem et apostolicam benedictionem." Diversificat enim nomina dignitatum in salutationibus et pariter merita personarum.

[1.2] Imperatorem salutat hoc modo: ".C. episcopus (sicut supra) dilecto in Christo filio .P.2 Romanorum imperatori et semper augusto salutem et apostolicam benedictionem." Eodem modo salutat imperatricem mutato masculino in femininum.

.P.: .H. Ö
[1.3] Regem Francie hoc modo: ".C. episcopus (sicut supra) dilecto in Christo filio .P.3 illustri Francorum regi, viro catholico et christianitatis imitatori, salutem et apostolicam benedictionem." Eodem modo salutat Ierosolomitanum regem et appellat eum 'Christiani nominis defensorem'.

[1.4] Imperatorem Constantinopolitanum hoc modo: ".C. episcopus (sicut supra) dilecto in Christo filio Ysaac4salutem et apostolicam benedictionem."

[1.5] Regem Anglie hoc modo: ".C. episcopus (sicut supra) dilecto in Christo filio .R.5 illustri Anglorum regi salutem et apostolicam benedictionem."

[1.6] Regem Scicilie appellat: 'karissimum et specialem ecclesie Romane filium, Christianissimum et catholicum', sed remota causa, remotus est effectus.6 Omnes alios reges salutat sicut regem Anglie mutatis nominibus regnorum et propriis, secundum quod mutari debent, reginas eodem modo mutato masculino in femininum.

[1.7] Patriarchas, archiepiscopos salutat hoc| modo: "Venerabili fratri Mediolanensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem." Sic salutat omnes istos mutatis nominibus dignitatum et propriis, secundum quod mutari debeant. Si aliquis eorum fungitur aliqua legatione, dicit| 'apostolice sedis legato' vel si fuerit eorum aliquis alicuius provincie primas, sicut Grandensis patriaracha dicit 'totius Dalmatie atque Croatie primati'.

fratri: .H. add. Ö
[1.8] Credo, quod solummodo patriarchas, archiepiscopos et episcopos appellat 'venerabiles fratres' et omnes homines alios, cuiuscumque sint ordinis vel conditionis, dummodo sint de Christianorum numero, nisi fuerint interdicti aut excommunicati, appellat 'filios dilectos' vel 'karissimos', secundum quod est curie consuetudo. Et nota, quod nullum episcopum, qui sit de septem episcopis cardinalibus, appellat 'cardinalem' in salutationibus, sed salutat eos sicut alios episcopos.

[1.9] Sed ecce, Maguntinenses archiepiscoporum est unus de septem episcopis cardinalibus et hoc modo salutabitur a papa: ".C. episcopus (sicut supra) venerabili fratri .A.7 Maguntino archiepiscopo et Sabinensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem."

[1.10] Veronensem episcopum, qui est cardinalis et non habet assignatum titulum, salutat hoc modo: ".C. episcopus (sicut supra) venerabili fratri .A.8 Veronensi episcopo et sancte Romane ecclesie cardinali salutem et apostolicam benedictionem."

[1.11] Iohannes Lombardum,9 qui est Viterbiensis episcopus et tituli sancti Clementis presbyter cardinalis, salutat hoc modo: ".C. episcopus (sicut supra) venerabili fratri .I. Viterbiensi episcopo et tituli sancti Clementis presbytero cardinali salutem et apostolicam benedictionem."

[1.12] Presbyteros cardinales ita salutat: ".C. episcopus (sicut supra) dilecto filio .M.10 tituli sanctorum .Io. et Pauli presbytero cardinali salutem et apostolicam benedictionem." Et si fuerit in legatione, dicit 'apostolice sedis legato'.

[1.13] Quando scribit duobus episcopis simul premittit nomen dignioris et salutat eos sic: ".C. episcopus (sicut supra) venerabilibus in Christo fratribus .G.11 Bononiensi| et .A.12 Mutinensi episcopis (sicut supra)."

[1.14] Si scripserit duobus prelatis consimilibus in dignitate, salutat hoc modo: ".C. episcopus (sicut supra) dilectis filiis .R.13 sancti Victoris, .<?>.14 sancti Marie de Reno prioribus (sicut supra)."

sancti Marie de Reno: .A. sancti Io. in Monte Ö
[1.15] Si scripserit duobus, qui non sunt consimile in dignitate, salutat eos sic: ".C. episcopus (sicut supra) dilectis filiis .M. abbati sancti Proculi15 et .R. priori sancti Victoris16 (sicut supra)." Et hunc modum tenent patriarche, archiepiscopi, episcopi et legati omnes suis inferioribus, mutatis hiis qui mutari debent. Et nota, quod Rome illa ecclesia dicitur titulus, in qua est presbyter cardinalis. Et in illis ecclesiis non possunt esse diaconi cardinales, nisi ad sacerdotium promoveantur.
.M. ... .R. Ö: om. codd.
[1.16] Cardinales ecclesie sanctorum apostolorum sic salutat: ".C. episcopus (sicut supra) dilecto filio basilice .XII. apostolorum presbytero cardinali17 salutem et apostolicam benedictionem."
Cardinales--benedictionem om. Ö
[1.17] Diacones cardinales salutat hoc modo: ".C. episcopus (sicut supra) dilecto filio .P.18 sancte Marie in via Lata presbytero cardinali" et si fuerit in legatione, "apostolice sedis legato salutem et apostolicam benedictionem."

[1.18] Abbates, decanos, prepositos, archidiacones et omnes ecclesiarum prelatos salutat hoc modo: ".C. episcopus (sicut supra) dilecto filio .P.19 abbati Nonantulensi salutem et apostolicam benedictionem."

.P. abbati Nonantulensi: .H. abbati Waltsassensi Ö
[1.19] Omnes autem subditos salutat hoc modo: "dilecto filio magistro .G.20 salutem et apostolicam benedictionem" et sic salutat omnes ecclesiasticos viros mutatis nominibus dignitatum et propriis.
.G.: .P. Ratisponensi canonico Ö
[1.20] Abbatissas et monachas sic salutat: ".C. episcopus (sicut supra) dilecte in Christo filie .M.21 abbatisse sancti Barbatiani salutem et apostolicam benedictionem." Et nota, quod imperatoribus, regibus, imperatricibus et reginis atque monialibus dicit 'dilecto in Christo filio' vel 'dilecte in Christo filie' et rari aliis.|
.M. abatisse sancti Barbatiani: .H. abbatisse sancti Theodori Ö
[1.21] Principes, duces, comites, proceres et alios nobiles viros salutat hoc modo: ".C. episcopus (sicut supra) dilecto filio .M.22 illustri duci Saxonie salutem et apostolicam benedictionem."
.M. illustri duci Saxonie: duci Meranie Ö
[1.22] Aliquem nobilem virum salutat hoc modo: ".C. episcopus (sicut supra) dilecto filio .A. de Mucillo23nobili viro salutem et apostolicam benedictionem." Et raro aliquem de his appellat 'nobilem virum' in salutationibus, nisi hoc de speciali gratia procedat.
Mucillo: Valcenbrec Ö
[1.23] Aliquam magnam comitissam| salutat hoc modo: "dilecte filie comitisse .M.24 salutem et apostolicam benedictionem."
.M.: .N. de Hennenbrec Ö
[1.24] Consules civitatum et omnes homines usque ad servos glebe25 salutat hoc modo: ".C. episcopus (sicut supra) dilectis filiis consulibus Florentinos salutem et apostolicam benedictionem." Et sic potest dici "Petro, Iohanno" sive "Martinello salutem et apostolicam benedictionem."
Et sic--benedictionem om. Ö
[1.25] Cum autem contingerit ipsum scribere interdictis aut excommunicatis vel hiis, qui ceciderunt incanonem late sententie, non salutabit eos, sed negabit eis salutationem hoc modo: ".C. episcopus (sicut supra) Tranisiensium consulibus et universo eiusdem civitatis populo. Quod vobis salutationis alloquium non impendimus, non de nostra duritia sed de vestro pernicio procedit excessu."
Tarvisiensium V Tranensibus Ö
[1.26] Ponatur, quod velit scribere Mazanuno vel filio Saladini. Non salutat eos, sed credo, quod ita posset scribere illis: ".C. episcopus (sicut supra) .A. et .B. quondam Saladini filiis Saracenorum inclitis regibus. Salutationis vobis alloquium non impendimus, non quod salutem et salutationem vobis cordis affectionibus non optemus, sed quia Christum filium virginis, qui pro humani generis salute formam servi suscepit, et Christiani nominis imitatores iugiter blasfemare ac multis iniuriis fatigare minime formidatis."
Mazumuto V Mattamutto X Massamuto Ö
[1.27] Et nota, quod papa semper premittit nomen suum, cuicumque scribat. Et quicumque sibi scribunt, semper nomen pape premittunt, licet Gregorius et quidam alii olim aliter fecerint. Reperitur enim in decretis, quod quidam summi pontifices premiserunt nomina imperatorum in salutatione.26

[1.28] Est preterea notandum, quod numquam aliquis debet in salutationibus ponere nisi nomen mittentis et recipientis cum paucissimis adiectivis ad laudem recipientis spectantibus, quia vitiosum est facere verborum prolixitatem in salutationibus, cum in narratione plene possit dictator suam exprimere voluntatem et affectum.27

[1.29] Nam 'salutatio' secundum Grecorum traditionem28 non est nisi quedam titulus, qui ob| hoc in principio epistole ponitur, ut nomen mittentis et recipientis specificetur. Ego autem istud approbo et insuper dico, quod est quedam benevolentie captatio, que verborum paucitate debet concludi.

[1.30] Multam enim captamus benevolentiam, quando aliquem bene salutamus, etsi hoc fuerit in via vel aliqua publica strata. Unde si aliquis in salutatione dicat "Scolasticis disciplinis deditus conditione", posset dicere "existens Bononie, volens ire Parisius, habens paucos denarios" et sic posset facere unam compositionem mendosam.29

[1.31] Dico ergo firmiter, quod non sunt in salutationibus aliqua verba ponenda, nisi solummodo que ad optationem salutatis pertinere videantur vel aliquid loco salutationis est ponendum salutationis contrarium vel prorsus silenda est salutatio, si scribat illis, quibus merito debeat denegari.30

[1.32] Et notandum est, quod non debet in salutationibus aliquid de facto narrari, quoniam salutatio nil aliud est quam optatio salutis.31 Quod autem Paulus Apostolus narrando salutabat, non est trahendum ad consequendum, qui Ebreorum consuetudinem32 imitabatur et frequentius in secunda persona salutabat, quod nos hodie non facimus, quia ecclesia Romana ipsum in hiis nullatenus imittatur.

[1.33] Preterea| salutatio et narratio sunt opposita et non habent aliquid commune in officio, nisi quod sunt unius corporis membra, idest epistole. Nam oculis, lingua, manus, pes in corpore uno consistunt et sunt unius corporis membra, non tamen idem officium habent.33 Actio enim in naturis membrorum certum et prefixum habet terminum, ut officium sibi destinatum perficiat et alienum perficere non possit. Sic ergo quilibet pars epistole locum teneat condecenter et "alterius agrum non presumat temere pertransire."34 |

EXPLICIT PRIMA TABULA.


1 Celestine III, pope (1191-1198).

2 Philipp of Suabia, claimant to the imperial throne 1197-1208, was never crowned emperor.

3 Philipp II Augustus, king of France (1179-1223).

4 Isaac II Angelos Romeon, emperor of Constantinople (1185-1195, 1203-4).

5 Richard the Lionhearted, king of England (1189-1199).

6 See below, Quinque tabule salutationum 2.3.

7 Perhaps confused with archbishop Adolf I. of Köln (1193-1205). See Quinque tabule salutationum, below 3.15 and Oliva 53.1.

8 Adelardus Cataneo (1188-after 1212); for his cardinalate, see WERNER MALECZEK Papst und Kardinalskolleg von 1191 bis 1216 (Vienna 1985) 68, 295.

9 He was cardinal priest of S. Clemente (1189-1199), cardinal bishop of Albano (1199-1211); cf. WERNER MALECZEK Papst und Kardinalskolleg von 1191 bis 1216 (Vienna 1985) 94 for the appellation 'Lombardus'.

10 Melior, cardinal priest of SS Giovanni e Paolo (1185-1197).

11 Gerardus Scambecchi, bishop of Bologna (1187-1198), succeeded by Gerardus Ariosti (1198-1213). See Oliva 49.1.

12 Bishops of Modena: Ardizius (1179-1195) or Aegidius Garzoni (1195-1207).

13 Rodolphus was prior of S. Victor's of Bologna in 1192-1197, Josephus 1198-1201; a Martinus in 1172, Ribaldus 1178 (Rambert provost).

14 In 1172 a Gerard is prior of S. Marie de Reno.

15 See below, Quinque tabule salutationum 4.34 and Boncompagnus 3.20.7

16 See below, Quinque tabule salutationum 4.34 and Oliva 38.1.

17 Pandulfus, cardinal priest of SS. XII Apostoli (1183-1201).

18 Petrus Capuanus , cardinal deacon of S. Maria in Via Lata (1193-1200).

19 Not yet identified.

20 Not identified.

21 See Oliva 7.23, and Quinque tabule salutationum 4.35, 4.36.

22 Perhaps a son of Bernhard, duke of Saxony-Anhalt (1178-1212). On him, see art. in Lexikon des Mittelalters 1 (1987). Henry the Lion, duke of Saxony (1142-1178), had no son whose name began with an `M.' For Henry the Lion, see below, Quinque tabule salutationum 2.9, 5.2, 5.4, 5.10-11.

23 Mugello (region located in the diocese of Florence, on the north bank of the upper Sieve river). See below, Quinque tabule salutationum 2.11, 5.10, 5.22-23.

24 Mathilda, countess of Tuscany (1046-115). See below, Quinque tabule salutationum 2.12.

25 For the technical legal term 'servus glebe', see below Quinque tabule salutationum 5.2.

26    Sharp disagreement emerged in 1159 (Rahwin Gesta Friderici 4.21) between Barbarossa's chancery and the papal curia concerning the correct order of address and the majestic plural. Wibald of Corvey foresaw this rift at the very beginning of Barbaross's reign (Codex Wibaldi ep. 374). Although most 12th-century artes dictaminis treat such matters precedence and form of address, explicit reference to the historical precedents of this conflict appear first here and in Oliva 5.5, 19.13. Boncompagno drew here on decretist commentary to D. 97 c. 2 and the glossators on Codex 1.1.8 (on which see Glossators and decretists on salutations). --- For a full discussion, see my "Barbarossa's Chancery Ordinance" , unpublished paper delivered at the October 1987 UCLA Medieval Latin Colloquiuum. 
    For an earlier witness within the ars dictandi tradition to Gregory the Great's innovations in the papal titles, cf. Adalbertus Samaritanus Praecepta Dictaminum ed. F.-J. S
CHMALE (Weimar 1961 = MGH Quellen zur Geistesgeschicte des Mittelalters 3) 51.

27 See Palma 10.6, 19.3.

28 Other references to Greek: Quinque tabule salutationum 2.6, Tractatus virtutum §3, §32, Palma 43, De obsidione Ancone (oration of Byzantine emperor's legate); Boncompagnus 1.19.3, 1.26.4. Boncompagno mentions one visit to Constantinople below, Quinque tabule salutationum 4.9, and his extensive accounts of aspects of the Fifth Crusade in the Boncompagnus suggest he was an eyewitness.

29 Boncompagno rarely gives examples of bad Latin in his writings: Quinque tabule salutationum 1.30, 4.9, Tractatus virtutum §20, §25, §28, Notule auree 16, 21, Isagoge 2.30, 2.38, 2.40, Boncompagnus 1.1.8.

30 See Quinque tabule salutationum 1.25, 1.26.

31 See below, Quinque tabule salutationum 2.16, Palma 17.5. An echo of this definition is found in Boncompagnus 1.10.2. It was adopted by Guido Faba Summa dictaminis (ed. GAUDENZI 297.5) and Thomas of Capua Ars dictandi 5 (ed. HELLER 17) and in other works, including the Catholicon by Johannes Balbi of Genoa. Other definitions of the salutation are found in Palma 18.

32 On the ancient Hebrew letter: D. PARDEE Handbook of Ancient Hebrew Letters (Chico California 1982). On Pauline epistolography: OTTO ROLLER, Das Formular der Paulischen Briefe. Ein Betrag zur Lehre von Antiken Briefe (Stuttgart 1933), A. DEISSMANN Licht von Osten4 (1923) and HERMANN PROBST Paulus und der Brief (Tübingen 1991).

33 Cf. building and weaving metaphor used in Palma XXX and ship metaphor used in Tractatus virtutum XXX.

34 Decretum D.1 c.1

***
© Steven M. Wight, Los Angeles 1998
Scrineum © Università di Pavia 1999