Quinque tabule salutationum 2 
Prima tabula -- Tertia tabula 
Liber .X. tabularum (prol.) -- Liber .X. tabularum (ordo tabularum) 
Glossators and decretists on salutations 
Siglorum conspectus -- Table of Contents

INCIPIT SECUNDA.

[2.1] Pertractata prima tabula, in qua continentur solummodo salutationes, quas papa mittit, agendum est de secunda, in qua continentur solummodo salutationes, que domino pape transmittuntur. Ceterum nolens per brevitatem dare confusionem, ponam per ordinem de quolibet exemplum. 

[2.2] Imperator salutat papam hoc modo: "Venerabili patri ac domino .C. Dei gratia sacrosancte ac universalis ecclesie summo pontifici, .H.¹ eadem gratia Romanorum imperator et semper augustus et Scicilie rex debitam cum subiectione reverentiam." Et nota, quod omnes reges et principes et omnes Christiani a maiori usque ad minorem possent ita salutare papam, si mutarent ea, qua mutanda sunt convenienter. 

[2.3] Sed ecce, imperator indignatur domino pape, non salutabit eum, sed premitit nomen suum in epistola, dicens: ".H. Dei gratia Romanorum imperator et semper augustus pape .C."² et postea procedet in narratione secundum arbitrium suum. Imperatrix eodo modo salutat eum mutato masculino in femininum.

[2.4] Constantinopolitanus imperator hoc modo: "Sanctissimo patri (sicut supra) Ysaac Angelo Romeon³ imperator et semper augustus promptam reverentiam cum subiectione." Regine eodem modo salutant eum, mutatis hiis que mutari debent convenienter.

[2.5] Antiochinus patriarcha hoc modo: "Piissimo patri ac domino (sicut supra) .I.⁴ Antiochinus patriarcha licet immeritus tam promptam quam devotam in omnibus reverentiam." Sic salutant eum archiepiscopi, episcopi mutatis nominibus dignitatum et propriis. Episcopi quando ad maiorem humilitatem demonstrandam dicunt 'ecclesie Bononiensis humilis minister' et eodem modo salutant eum episcopi cardinales.

Bononiensis: Ratisbonensis Ö 

[2.6] Abbas Claravalensis| salutat eum sic: "Sanctissimo patri (sicut supra) .H.⁵ Claravalensis abbas", dicens "licet indignus cum universis eiusdem ecclesie fratribus cum osculo pedum inclinatissimum famulatum." Sunt preterea quidam abbates, qui dicunt "frater .M. peccator monachus et talis cenobii minister licet indignus" vel "talis conventus fratrum servus." Quidam sunt etiam abbates iuxta partes Grecie, qui appellant se 'arcimandritas', a Grecis sumentes exemplum.

.H.: .B. Ö

[2.7] Florentinus episcopus hoc modo: "Sanctissimo patri (sicut supra) .P.⁶ Florentinus episcopus licet indignus promptissimam in omnibus cum subiectione reverentiam." Et sic possunt eum salutare omnes episcopi, abbates, archidiachoni, primicerii, prepositi, abbatisse et omnes ecclesiarum prelati et subditi, mutatis hiis que mutari debent convenienter. 

[2.8] Preterea reges, principes, patriarche, archiepiscopi, episcopi et multi ecclesiarum prelati secundum diversitates provinciarum diversas habent consuetudines salutandi. Providus dictator, cum ad aliquam provinciam pervenit, studeat sedulus addiscere et se consuetudine et provinciarum moribus informare, etiam si reprobabiles fuerint mores apud illas provincias. 

provincias: quia multotiens quod uni placet alter abhorret add. Ö 

[2.9] Duces, principes, marchiones, comites et alii nobiles viri hoc modo: "Sanctissimo patri (sicut supra) .H.⁷ dux Saxonie promptum et devotum in omnibus famulatum." 

[2.10] Consules civitatum hoc modo: "Piissimo patri (sicut supra) Veronensium| consules consiliarii et universus eiusdem civitatis populus cum sincera reverentia promptum in omnibus famulatum."

[2.11] Proceres et magni viri salutant eum hoc modo: "Sanctissimo patri (sicut supra) .A. de Mucillo⁸ promptum famulatum cum sincera devotione." Si fuerit vasallus ecclesie et tenaverit ab eo terram, dicit "promptum servitium cum sincera fidelitate."

.A. de Mucillo: Io. de Vinario Ö 

[2.12] Comitisse ac magne domine hoc modo: "Clementissimo| patri et domino (sicut supra) comitissa Matilda⁹ cum osculo pedum et inclimatissimum famulatum." 

Matilda: .A. Ö 

[2.13] Si habuerit virum nominabit virum suum ita, si voluerit, "comitissa .G.¹⁰ comitis Guidonis Guerre¹¹ uxor"; si fuerit filia alicuius magni viri et non habet virum, nominabit patrem suum hoc modo ".M. filia .B. de Corviago"¹² vel habuerit virum et mortuus est "uxor quondam taliter et taliter."

.G. ....Guerre: .E. ... de tali loco Ö .M. ... Corviago: Adelhedis ... Hennenberc Ö 

[2.14] Populares et servi glebe¹³ hoc modo: "Sanctissimo patri (sicut supra) .M. quicquid tanto patri devotissimus filius."

quicquid: de Carvinetia Ö 

[2.15] Et nota, quod de hac tabula poteris modos plurimos salutandi sumere pro quibuslibet, qui se maioribus scribunt, et precipue pro ecclesiasticis personis. 

[2.16] Preterea dicunt quidam, quod ubicumque non ponitur hoc nomen 'salus', non est salutatio, sed quedam commendatio. Sed ipsi nichil dicunt et frivola est eorum oppinio, quia si recte volimus inspicere, hec magis proprie dicitur 'salutatio', quia salutatio est salutis optatio.¹⁴ Quomodo enim possimus alicui melius 'salutem' optare, quam 'devotionem meam' corde sincero et totis affectionibus alicui offere. Qui autem se ipsum tibi exhibet gratis, verisimiliter poteris credere, quod omnimodam tibi desiderat 'salutem'. 

[2.17] Sunt autem quidam bipedes yrci, dicentes quod quando nomen recipientis scribitur per accusativum casum, intelligitur ibi 'cupit' et 'desiderat' et consimilia.¹⁵ Ego autem dico, quod numquam nomen recipientis debet scribi per accusativum casum; quando vero papa dicit 'salutem et apostolicam benedictionem', intelliguntur ibi 'mandat', 'mittit' et consimilia verba, quia potest papa in veritate ista mandare.¹⁶ 

[2.18] Cum vero imperator dicit 'salutem et gratiam suam', intelliguntur ibi duo verba: in hoc nomine 'salutem' intelligi 'desiderat', in aliis intelligitur 'mittit' vel consimile, quia imperator 'gratiam suam' dare potest, 'salutem' nemini valet conferre, nisi temporalem, que non potest dici 'salus'|, cum sit transitoria et fugitiva.¹⁷ Similiter 'omne bonum', quod frequenter imperator in suis epistolis ponere consuevit. 

[2.19] Et ut brevius concludam, quecumque in veritate mandari possunt, in hiis verba missiva intelliguntur, in aliis vero solummodo desiderativa.¹⁸ Multa enim possumus omnibus desiderare, sed transmittere impossibilia, impossibilitas omnino denegare videtur. 

EXPLICIT SECUNDA TABULA. 

¹ Henry VI, emperor (1190-1197). 

² Celestine III, pope (1191-1198).

³ Isaac II Angelos Romeon, emperor of Constantinople (1185-1195, 1203-4). 

⁴ Patriarchs of Antioch: Aimerich (Amalarich, 1142-1187), Radulphus II (1188-1200). WERNER MALECZEK Papst und Kardinalskolleg von 1191 bis 1216 (Vienna 1985) 395 gives Amalrich's dates as 1142-1196. 

⁵ Henry of Marcy, cardinal bishop of Albano (1179-1189). See YVES CONGAR "Henry de Marcy, abbe de Clairvaux, cardinal-eveque d'Albano et legat pontificale" Analecta monastica 5e serie, Studia Anselmiana 43 (Rome 1958) 1-90 and Quinque tabule salutationum 4.32.

⁶ Petrus III, bishop of Florence (1190-1205).

⁷ Henry the Lion, duke of Saxony (1142-1178). See below, Quinque tabule salutationum 5.2, 5.4, 5.10, 5.11. 

⁸ Mugello (region located in the diocese of Florence, on the north bank of the upper Sieve river). See Quinque tabule salutationum above, 1.22 and below, 5.10, 5.22-23.

⁹ Mathilda, contess of Tuscany (1046-115). She adopted Guido Guerra I in 1099.  See above, Quinque tabule salutationum 1.23. 

¹⁰ Gualdrada, wife of count palatine Guido Guerra III of Tuscany. As the confirmation sponsor (Firmpaten) of their son Marcualdo, Boncompagno shared a bond of spiritual coparentage with this couple. See Epistola mandativa ad comites palatinos §2 and Boncompagnus 1.25.11 rubric. 

¹¹ Guido Guerra III , count palatine of Tuscany (died before 1215). 

¹² Castel di Corzano (dioc. Forli). Located above the west bank of the upper reaches of the river Savio, 2 km. north of Guidi fortress of Bagno di Romagno. See below, Quinque tabule salutationum 5.10.

¹³ For the technical legal term 'servus glebe', see below Quinque tabule salutationum 5.2. 

¹⁴ See above, Quinque tabule salutationum 1.32, Palma 17.5

¹⁵ Magister Bernardus Rationes dictandi (ed. ROCKINGER) 11 and Hugo of Bologna Rationes dictandi prosaice (ed. ROCKINGER) 55f. For more contemporary authors, see Guido Faba Summa dictaminis (ed. GAUDENZI) 327 and Thomas of Capua Ars dictandi 8 (ed. EMMY HELLER, SB Heidelberg, 1929) 18-19. 

¹⁶ See Oliva 7.7.

¹⁷ See Oliva 19.9.

¹⁸ Boncompagno also discussed the missing verb in Oliva 7.7, 19.12, 19.16. For an explanation of the missing verbs in salutations, see Thomas of Capua Ars dictandi 8 (ed. EMMY HELLER, SB Heidelberg, 1929) 19-20. In general, see CAROL LANHAM Salutatio Formulas in Latin Letters to 1200: Syntax, Style, and Theory Münchner Beiträge zur Mediavistik und Renaissance-forschung 22 (Munich 1975).

***
© Steven M. Wight, Los Angeles 1998
Scrineum © Università di Pavia 1999