Rhetorica novissima 1
Table of Contents-- Prologue -- Book 2-- Tituli 
Incipits-- Siglorum conspectus

INCIPIT LIBER PRIMUS

1.1 De origine iuris.

1.1.1 Quatuordecim fuerunt origines iuris sicut per evidentia et manifestia exempla ostendam. Prima fuit in celis. 

1.1.2 Secunda in Paradiso deliciarum. 

1.1.3-4 Tertia in Adam qui iuis reperit naturale, et illud ius duravit usque ad quartam originem iuris, que fuit in monte Synay, ubi dedit Dominus legem Moysi scriptam duabus tabulis testamenti. 

1.1.5 Quinta fuit in iure gentium, quod gentiles populi observabant; sed ubi fuerit illa iuris origo sciri non valet, propter nimiam temporis vetustatem. Erat enim ius illud ex omni parte confusum, propter varietates deorum, quibus diversimode sacrificia offerebant. Verumtamen adhuc sunt quidam inter Cumanos et quosdam alios, qui habitant ultra Ruteniam et Brussiam, qui firmiter credunt esse tot deos quot sunt genera creaturiarum.  Unde proprias bestias et reptilia, que casualiter in mane illis occurrunt, genibus flexis adorant. 

1.1.6 Sexta fuit in consuetudine; sed sciri non potuit, ubi fuerit consuetudinarii iuris origo, quoniam antequam Romani mitterent decemviros in Greciam ad accipiendam et reportandum ius scriptum atque non scriptum, plurime atque maxime fuerant civitates in orbe terrarum, quarum habitatores ex motu naturalis rationis aliquas sibi consuetudines procurabant, secundum quas vivere tenebantur; quoniam aliter gubernari non poterant numerose multitudines populorum. Illi autem, qui sine certa lege manu, idest potentia, mundum regere videbantur ex arbitrii libertate aliquas consuetudines procurabant, quas inferiores observare, imminente necessitatis articulo, tenebantur. Sed Romani ius consuetudinarium, quod scriptum non erat, prius apud Lacedemones invenerunt. 

1.1.7 Septima fuit Athenis, quoniam Athenienses iure scripto primitus utebantur. 

1.1.8 Octava fuit in editionibus Evangeliorum. 

1.1.9 Nona fuit in sanctorum patrum statutis, que Gratianus de Urbeveteri postea compilavit, et illa compilatio fuit per sacrosanctam Romanam ecclesiam approbata. Unde hodie ius canonicum appellabatur, sed decretales non separantur ab illius corporis unione, pro eo quod magis aperte causas decidunt. 

1.1.10 Decima fuit tempore Iustiniani principis christianissimi, qui fuit ipsa iuris origo, quia sicut Deus a materia primordiali elementa divisit et produxit in lucem, ita Iustinianus confusas origines et materias legum clarificavit ad illuminationem studentium et gloriam iuris canonici et civilis. Iste siquidem fuit, qui non subtiliter facta in melius emendavit. Unde laudabilior fuit illis, qui primitus invenerunt. Sed provideat quilibet, ne sub umbra et velamine illius legis crimen hereditatis expilate committat, quoniam in iure nemo potest emendationis privilegium obtinere, nisi emendationis auctoritas per principem habeatur, quia cuius condere, ipsius et interpretari. Hoc enim ius est ex omni parte perfectum, quia licet in eo fuerit aliqua diminutio in reductione duodecim tabularum, omnimodam suppletionem habuit in Pandecta, que adhuc est in urbe Pisana. Hoc etiam ius porrigit baculum iuri canonici, quo se substentat, quia sine illo non haberet originem actionum neque certam semitam vel progressum ad determinandas causas publicas et privatas. 

1.1.11 Undecima fuit apud Gothos, qui legem gothicam ediderunt, que hodie in quibusdam partibus observatur. 

1.1.12 Duodecima fuit tempore imperatoris Karoli et quorumdam regum, qui Longobardis legem dederunt, que vocatur hodie Longobarda. Sed non debet dici lex, immo potius fex, quoniam est fece turpium vulgariata sordidata. Posset etiam dici, si natura facultatis grammatice pateretur, lex siquatua; quia fere lex quelibet inceptionem habet ab hac dictione Si quis

1.1.13 Tertiadecima fuit in leges municipales, quas hodie Italia specialiter imitatur propter omnibmodam libertatem. Sed iste leges municipales atque plebiscita sicut umbra lunatica evanescunt, quoniam ad simultudinem lune crescunt iugiter et decrescunt secundum arbitrium conditorum. 

1.1.14 Quartadecima iniuriosi et dampnabilis iuris origo fuit tempore Machometti, qui dum iumenta et asinas custodiret, se transtulit in prophetam et quandam legem detestabilem adinvenit, quam suspendit super cornua tauri viventis, et ipsam insipienteibus populis presentavit. In lege siquidem illa nil aliud fieri persuasit, nisi quod homines velut iumenta in suis stercoribus computrescunt. Corpus autem illius iudicis abhorrendi apud Mecham in tumulo ferreo est suspensum, quod in aere substentatur subsidio calamite. Successor autem illius vocatur 'calyph', qui sedem suam posuit in Baldacha. Omitte sane XII iuris orgines, et duas tantum prosequar ordine regulari. 

1.2 De origine iuris qui fuit in celo

     Causa, que controversia nominatur, in sede polorum videtur habuisse, videlicet quando Lucifer per fastum superbie sedem suam ab Aquilone ponere attentavit, cupiens committere vitium ingratitudinis in rerum omnium creatorem, et ausu temerario ledere maiestatem. Videns autem princeps et vexillifer militie angelorum, quod suo iniurari ceperat creatori, deiecit illum et universos angelos tenebrarum de sede celorum, sicut legitur in Apocalypsi Iohannis. Sic ergo in celis originem habuit iniuriarum actio, a qua interdictum unde vi prosiluit, unde vim per vim repellere omnes leges et cuncta iura permittunt. Ab illo siquidem interdicto processit, quod ius cum vi contendit et de contentione lis oritur et omnis innumerosa materia litigandi. 

1.3 De origine iuris que fuit in Paradiso deliciarum.

     In Paradiso namque deliciarum supernus iudex omnes legales effectus distinxit. Iussit enim, vetuit, citavit, iudicavit, punivit atque permisit. Iussit nempe cum dixit Ade: De omni ligno Paradisi comede. Vetuit cum dixit: De ligno autem scientie boni et mali ne comedas. Citavit cum dixit: Adam, ubi es? Et ille continuo doli mali exceptionem proposuit dicens: Socia quam dedisti mihi me decepit. At supremus iudex, exceptione doli mali cassata, in tres excedentes trinam promulgavit sententiam iudicando. Nam Ade dixit: Maledicta terra in opere tuo. Et mulieri dixit: In dolore paries. Serpenti autem dixit: Super pectus tuum gradieris, et ponam inimicitiam inter te et semen tuum et semen mulieris, et ipsa conteret caput tuum. Punivit quando ad nostram posteritatem labem originalis peccati transmisit, unde corruptioni et destructioni miserabiliter subiacemus. Permisit, liberum arbitrium unicuique conferendo. Preterea ille idem iudex, actioni negotiorum gestorum intendens, de suorum bonorum possessione petivit a villico, et ab illis quibus talenta crediderunt specificam rationem. In Veteri namque Testamento titulum de pactis invenit, quia cum populo Israelitico pacta sepius iniebat. 

***
© Steven M. Wight, Los Angeles 1998

Scrineum © Universitą di Pavia 1999