Rhetorica novissima 2
Table of Contents-- Book 1 -- Book 3-- Tituli 
Incipits-- Siglorum conspectus

INCIPIT LIBER SECUNDUS

2.1 De rhetorice partibus et causarum generibus.

2.1.1 Quid sit rhetorica

     Rhetorica est liberalium artium imperatrix, et utriusque iuris alumna. 

2.1.2 Unde dicatur

     Rhetorica dicitur a rectitudine dicendi. 

2.1.3 Quid sit eloquentia

     Eloquentia est rivulus a fonte rhetorice derivatus, qui potest ipsius artis effectus probabiliter nominari. Sed sciendum est quod triplex eloquentia esse videtur. Est autem eloquentia instrumenti organici aptitudo. Item est eloquentia ipsius artis regularis cognitio et perfectio. Item ponitur aliquando eloquentia pro arte ipsa. Unde rhetorica et eloquentia synonima esse videntur. Verum quia super artis rhetorice documentis et etiam in omnibus generibus dicendorum multi propter inanis glorie appetitum plurima satagunt invenire, ideo circa inventionis umbracula duxi utiliter distinguendum. 

2.2 De modis inventionibus.

2.2.1 Quid sit inventio naturalis

     Inventio naturalis est intentio trahendi materiam communem ad ius privatum, sine illorum exemplis qui de arte consimili tractaverunt. 

2.2.2 Quid sit inventio communis

     Inventio communis est apprehensio auctoritatum et exemplorum, que sunt in scientis naturalibus et positivis atque consuetudinibus approbatis, quibus oratores et disputatores intentionem suam affirmando vel negando, directe vel indirecte, probare intendunt. 

2.2.3 Quid sit variatio

     Variatio est inventionis precipua imitatrix. 

2.2.4 Quid sit translatio

     Translatio est ignote litterature atque idiomatis interpretatio. 

2.2.5 Quis sit alteratio

     Alteratio est permutatio prose in carmen vel rythmum, vel carminis et rythmi in prosam. 

2.2.6 Quid compilatio

     Compilatio est diversorum dictorum adunatio. 

2.2.7 Quid depilatio

     Depilatio est furtiva subtractio alieni laboris. 

2.2.8 Quid recitatio

     Recitatio est preconizatio scripturarum. 

2.2.9 Quid expositio

     Expositio est lucida explanatio dubiorum. 

2.2.10 Notula doctrinalis

     Notandum est quod inventor naturalis imitatur creatorem, communis elemosynarium, variator apem, alterator histrionem, compilator lanificem, depilator furem, recitator preconem, et expositor claritatem. 

2.3 De partibus olim principalibus.

2.3.1 Quod que olim appellabatur partes principales rhetorice principales non sint. 

     Antiquorum auctoritatibus et doctrinis, non disposui temere contravenire; sed veritatis clipeo premunitus et de motu veracissime rationis confisus, assero pro constanti, quod inventio, dispositio, elocutio, memoria et pronuntiatio, non sunt partes rhetorice principales. 

2.3.2 Quod inventio non sit pars principalis

     Inventio namque, prout est apprehensio auctoritatum et exemplorum, in omnibus artibus et officiis est communis; et prout est intentio trahendi materiam communem ad ius privatum, non est pars artis, immo artificis qui habet potentiam a natura. 

2.3.3 Quod dispositio non sit pars principalis

     Dispositio siquidem in omnibus artibus liberalibus et mechanicis est necessaria, quia disponere nihil aliud est quam artificialiter et utiliter ordinare; quare dictum est: Ezechiel dispone domui tue, idest ordina de domo tua. Ergo principalis pars alicuius artis esse non potest, quia communis est effectus, qui non minus ad res quam ad voces noscitur pertinere. 

2.3.4 Quod elocutio non sit pars principalis

     Illi qui dixerunt elocutionem esse partem rhetorice artis principalem, iuxta libitum et non secundum rerum naturam tractaverunt. Elocutio siquidem est verbale, et ab eloquor derivatur. Unde non video quia maiorem prerogativam debeat obtinere quam locutio vel prolocutio, que in omnibus artibus et professionibus communiter significant actionem loquendi. 

2.3.5 Quod memoria non sit pars principalis

     Memoria sine dubio non est pars principalis rhetorice, immo est dominabilis nature proprietas, sine qua motus rationis esse non potest; quoniam in qualibet arte et in omni professione vocis et rei memoria est principalissimum adiumentum. Ergo quod est commune non debet alicui arti specialiter assignari, maxime cum ad similitudinem spiritus vitalis vivificare quamlibet scientiam videatur. Verumtamen est consonum rationi, quod inter artis rhetorice documenta de memoria specialiter pertractetur, ex eo quod rhetorica est liberalium artium ornamentum omniumque facultatem alumna. 

2.3.6 Quod pronuntiatio non sit pars principalis

     Pronuntiatio vero non est pars principalis rhetorice; immo est organicum instrumentum in sola vocis pronuntiatione consistens. Rauci siquidem, trauli et habentes grossa labia et longos dentes, poliposas nares, debile plectrum et esophagum iocunde pronuntiare non valent, neque venustatem ostendere in loquendo. Sane quelibet ars a natura et anime actione procedit; unde per organici obstaculum instrumenti non admittitur artis notitia, sed effectus. Considerata itaque rerum et vocum natura, dico quod tres sunt partes rhetorice principales, videlicet causa, persuasio et dissuasio. 

2.4 De tribus principalibus partibus rhetorice.

2.4.1 Quid sit causa

     Causa est contrarietas voluntatum, de qua nascitur omnis materia litigandi. 

2.4.2 Quid persuasio

     Persuasio est, que continet in se captationes benevolentie, atque argumenta quibus orator satagit animum iudicis inclinare ad credendum ea que proponit. 

2.4.3 Quid dissuasio

     Dissuasio est propositorum argumentorum necessitatem vel probabilitatem contrariis refellere argumentis. 

2.4.4 De prima origine persuasionis

     Prima persuasionis origo fuit in celis, quia probabile sine dubio esse videtur, quod novem angelorum agmina in partem Luciferi sine aliqua persuasione se non traxissent, quoniam vel de coruscanti splendore ipsius, vel de aliqua voce seu motu ineffabili persuasio illa processit. Ceterum non est alicuius oratoris vel philosophi de illo persuasionis initio dicere vel tractare, quia nem debet scrutari opera maiestatis, ne a gloria opprimatur. 

2.4.5 De secunda origine persuasionis

     Secunda persuasionis origo fuit in paradiso deliciarum, videlicet quando serpens vetitum pomum exhibuit protoplaustis, dolosius persuadens ut ipsum continuo degustarent, quia fierent sicut dii, et boni et mali scientiam obtinerent. 

2.4.6 De tertia origine persuasionis 

     Tertiam persuasionis originem humana conditio adinvenit, set ubi fuit adinventa certum prebere non valeo documentum. Humanarum autem persuasionum alia est vocalis, alia realis. 

2.4.7 De vocali persuasione

     Vocalis persuasio est artificiosa dictionum structura, que loco et tempore sub competenti brevitate profertur. 

2.4.8 De reali persuasione

     Realis persuasio est, per quam sine prolatione vocis aliquid fieri suadetur. Omnium equidem persuasionum genera evanescunt, ubi copiosa et grata munera persuadent. 

2.4.9 De dissuasionibus

     Dissuasionum vero doctrina similiter in voce ac re consistit, sicut liquidius patet ex eo, quod de precedenti contrario clarius elucescit. Tribus nempe modis orator quilibet dissuadet, scilicet replicando in obiectione, solvendo argumenta et interpretando ambigua. 

2.5 De instrumento rhetorice. Instrumentum rhetorice facultatis est oratio, que tres partes continet principales.

2.5.1 De principalibus partibus instrumenti

     Tres sunt partes instrumenti absque dubio principales, videlicet: exordium, narratio et petitio; quia plures tribus esse non debent, licet reperiatur in documentis rhetorum antiquorum, quod in sex partes orationis inventio consumitur. Nam si divisio, confirmatio, confutatio, reprehensio et conclusio sunt principales partes, cur ordinatio, roboratio, instantia, exortatio et terminatio vel finis non sunt principales partes instrumenti, maxime cum ille partes in oratione regulariter distingui non possint? Nec dico quod non sint partes, sed nego quod non sunt principales, prout sunt alie que principales non dicuntur. Nam si vellemus quelibet accessoria principalia nominare, finis non valeret principalium partium inveniri. 

2.5.2 Quid sit exordium

     Exordium est orationis precipuum fundamentum, super quod narratio sicut paries, et petitio velut tectum consistunt. 

2.5.3 Quid narratio

     Narratio est que principalia specificat et affirmat, nec omittit accessoria opportuna. 

2.5.4 Quid petitio

     Petitio est finis orationis, quo specialiter suadetur quod narrata necessarium sortiantur effectum. 

2.6 De causarum generibus.

2.6.1 Quod iudiciale, deliberativum et demonstrativum non sint principalia genera causarum

     Antiqui oratores tria causarum genera esse dixerunt, videlicet: iudiciale, deliberativum et demonstrativum; quorum opinionibus et doctrinis viva et evidenti ratione repugno. In omni siquidem arte liberali vel mechanica ex urgenti necessitate sunt illa tria genera opportuna, verumtamen deliberativum et demonstrativum iudiciale precedere debent, ex eo quod nemo valet recte in vocibus vel actibus iudicare, nisi prius deliberet et demonstret; quia per manifestam cause cognitionem debet quilibet iudicare. Deliberatio autem primo fit in anima per meditationem et demonstratio secundario per collationem, a quibus postremo iudiciale procedit. Nam iste sunt omnibus professionibus et operibus adeo communia, quod nullum specialitatis privilegium potest de illis alicui facultati aut artibus liberalibus vel mechanicis specialiter assignari. 

2.6.2 Quod duo sint cause principales

     Iurisperiti omnes causas ad numerum fere binum restringunt, firmiter asserentes quod due sunt cause, criminalis videlicet et civilis, et ista duo causarum genera in hac rhetorica esse dicemus, quia rhetorica ius civile respicit per directum, sicut pars que a suo toto separari non valet. 

2.6.3 De origine cause criminalis

     Criminalis cause origo fuit in celis, ubi Lucifer crimen lese maiestatis commisit. 

2.6.4 De origine cause civilis

     Civilis origo fuit in thalamo Paradisi, ubi protoplausus cepit cum suo plasmatore causari. 

2.6.5 Quod causarum genera distingui non possunt

     Causarum genera distingui non valent, quia secundarie cause infinite sunt, et infinitorum non potest esse comprehensio generalis. Ab omni siquidem actione causa procedit, et quandoque ab actione una plures cause resultant propter accessoria, que plerumque convertuntur in causas. De certa siquidem per causas, cause per distinctiones, distinctiones per capitula regulari ordine distinguuntur. A causa tamen suprema omnes alie cause velut genera subalterna descendunt. Unde tot sunt causarum genera, quot subicibiles cause possunt in controversiarum varietatibus inveniri. Ad huiusmodi siquidem causas legitime pertractandas necessaria est industria oratorum, qui advocati hodie nominantur. 

***
© Steven M. Wight, Los Angeles 1998

Scrineum © Universitą di Pavia 1999