Rhetorica novissima 3
Table of Contents-- Book 2-- Book 4-- Tituli 
Incipits-- Siglorum conspectus

INCIPIT LIBER TERTIUS

3.1 De definitionibus.

3.1.1 Quid sit definitio.

     Definitio est specificatio intellectus vocabuli, de cuius intellecta queritur. Definitio dicitur a definio.

3.1.2 Quod nemo valeat definire.

     Definire nichil aliud est quam vocabulum secundum specificam differentiam ad finem trahere. Et vocabulum ad illum finem trahere nemo posset, nisi tangeret genera singulorum et singula generum. Ergo nemo potest nec potuit definire, verumtamen large dicitur definitio, quia per talem definitionem vocabuli specificationem ad finem trahimus iuxta genera singulorum.

3.1.3 Quod definitio debeat descriptio appellari.

     Definitio deberet descriptio appellari, quia describere nichil aliud est quam particulariter specificare aliqua de vocabulorum intellectibus et naturis.

3.1.4 Quod non sint quelibet vocabula definienda vel describenda.

     Non sunt quelibet vocabula definienda vel describenda, sed illa tantummodo que videntur ad utilitatem et declarationem principalium intellectum pertinere. Nam si quereretur qualiter definiri deberet aratrum vel sartago, foret sine dubio questio puerilis. Nimirum tot posset unus fatuus proponere questiones, quod illas infinita sapientum agmina solvere non valerent.

3.1.5 De laude illius qui dixit definitiones periculosas esse in iure.

     Dignis est laudibus commendandus, qui dixit definitiones periculosas esse in iure, quia non solum in iure periculum afferunt, sed etiam in omnibus generibus dicendorum. Unde qui aliud vocabulum secundum specificam differentiam ad finem trahere laboraret, in horridi periculi caderet labyrinthum.

3.1.6 De laude illorum qui naturaliter definiunt vel describunt.

     Omnes qui naturaliter definiunt vel describunt possunt et debent philosophi appellari, quia nichil est quod magis ad philosophiam pertineat, quam habere scientiam definiendi vel describendi vocabulorum originem et naturas.

3.1.7 Quod sit ars.

     Ars est clavigera principiorum, que secundum specificam differentiam erudiendis vias aperit doctrinales.

3.1.8 Unde dicatur.

     Ars dicitur ab arto artas, quoniam artista quilibet motu rationabiliter debet artare suos auditores ad credendum ea, que de arte proponit secundum genera singulorum et non secundum singula generum ex eo, quod particularia sunt absque dubio infinita.

3.1.9 Quid sit orator.

     Orator es vir facundus, in inventione ingeniosus, in variationibus circumspectus, in pronuntiatione ornatus, honestus in moribus, providus in consiliis et inter varios negotiorum eventus astutus.

3.1.10 Unde dicatur.

     Orator dicitur ab oro oras. Nam hoc verbum oro triplicem significationem habere videtur, ut oro idest deprecor, oro idest proloquor, vel oro idest ornate loquor. Et componitur aliquando verbum, et dicitur peroro, ubi verbum ornatius profertur.

3.1.11 De oratoris officio.

     Oratoris officium est persuadere cum exquisito artificio perorandi, et habere aptitudinem in loquendo in omnibus facultatibus et doctrinis.

3.1.12 Quid sit oratio.

     Oratio est sermo qui continuatur in causa, et tribus principalibus partibus exornatur, videlicet: exordio, narratione et petitione; sine quibus oratio perfecta esse non potest.

3.1.13 Quid sit rhetor.

     Rhetor est preco artis rhetorice, quia nil aliud facit nisi quod artis precepta divulgat.

3.1.14 Unde dicatur.

     Rhetor a rhetorica dicitur, a qua regulariter derivatur.

3.1.15 De officio rhetoris.

     Officium rhetoris est transcurrere libros rhetoricos, et exponere litteras secundum glosas doctorum.

3.1.16 De officio dictatoris.

     Dictator, prout hodie sumitur, est ille qui oratorum dicta legit et repetit, et repetita variat et componit.

3.1.17 De officio dictatoris.

     Dictatoris officium est materias sibi exhibitas vel a se aliquando inventas congruo Latino et appositione ornare. Tales namque interdum notarii appellantur. Et dicuntur notarii a notis, quas primo faciunt, et illas postea scribunt vel aliis ad scribendum tradunt.

3.1.18 De officio quod olim habebant dictatores.

     Dictatore olim suffraganei erant consulum Romanorum, quia dictabant sententias et ardua negotia pertractabant, quibus de causis appellabantur principes candidati.

3.1.19 Quid sit prolocutor.

     Prolocutor non est nomen alicuis officii, sed ex compositione recepit significationis argumentum. Unde ille dicitur prolocutor, qui locum et vicem pro aliis obtinet in loquendo.

3.2 De definitionibus ad leges, decreta et decretales pertinentibus.

3.2.1 Quid sit lex.

     Lex est sanctio imperialis, qua maiestas imperatoris iubet, vetat, vindicat, punit atque permittit.

3.2.2 Unde dicatur.

     Lex dicitur ab hoc verbo legi.

3.2.3 Quid sit allegatio.

     Allegatio est oratio que legibus roboratur.

3.2.4 Quid allegator.

     Allegator est patrocinator litigantium in criminalibus et civilibus causis.

3.2.5 Unde dicatur.

     Allegator dicitur ab allego, allegas. Legista namque dicitur, quasi legibus stans.

3.2.6 De officio allegatoris.

     Officium allegatoris est leges in causis proponere et legum inducere argumenta.

3.2.7 Quid sit decretum.

     Decretum est sacer canon ex auctoritate summi pontificis et assensu concilii promulgatus.

3.2.8 Unde dicatur.

     Decretum dicitur a decerno, decernis.

3.2.9 Quid decretista.

     Decretista est canonici iuris prolator.

3.2.10 Unde dicatur.

     Decretista dicitur a decretis, sicut decretalista a decretalibus.

3.2.11 De officio decretiste.

     Officium decretiste est causas spirituales et temporales secundum statuta sanctorum patrum audire pariter atque tractare.

3.2.12 Quod decretiste atque decretaliste legum auxilia implorare cognuntur.

     Quamquam leges imperatorum nondum dignetur sacros canones imitari, nichilominus tamen decretiste atque decretaliste coguntur legum suffragia implorare, quia sine ipsis non valerent causas incipere vel finire.

3.2.13 Quid sit decretalis.

     Decretalis est primogenita decretorum.

3.2.14 Unde dicatur.

     Decretalis dicitur a decreto et est eius diminutivum, sed modo parificari sibi attentat.

3.2.15 Quid constitutio.

     Constitutio est legitimum et canonicum supplementum iuris canonici et civilis ex auctoritate papali atque imperiali sanctione procedens.

3.2.16 Quid casus.

     Casus est specificatio intellectus legis vel decreti, seu decretalis vel constitutionis.

3.2.17 Quid statutum.

     Statutum est quod a civitatum vel aliquarum terrarum communibus statuitur et concorditer promulgatur, et dicuntur huiusmodi statuta leges municipales vel plebiscita.

3.2.18 Quid textus.

     Textus est primitivus ordo librorum, quem auctores ex iussione maiorum vel amicorum precibus aut voluntate spontanea ediderunt.

3.2.19 Quid commentum.

     Commentum est generalis expositio super textum.

3.2.20 Quid summa.

     Summa est que textum continuat et exponit.

3.2.21 Quid apparatus.

     Apparatus est glosarum diffusio circa textum.

3.2.22 Quid glosa.

     Glosa est dictorum ambiguorum expositio.

3.2.23 Quid concordantia.

     Concordantia est legum vel decretorum aut decretalium consimilium inductio ad probandum aliquid vel negandum.

3.2.24 Quid iudex ordinarius.

     Iudex ordinarius est qui sine speciali mandata potest causas gregis vel populi sibi commissi audire.

3.2.25 Quid iudex delegatus.

     Iudex delegatus est cui causa committitur vel iudex delegatus est navis causarum temonarius et procellarum allegationum sedator, qui, flante austro iuris, agmina litigantium ad portum quietis perducit.

3.2.26 Unde dicatur.

     Iudex delegatus dicitur a delegatione qua fungitur.

3.2.27 De officio eiusdem.

     Officium iudicis delegati est citare partes, librare audita, examinare testes, et super accessoriis et principalibus ferre sententias interlocutorias et finitivas, prout iuris ordo requirit.

3.2.28 Quid subdelegatus.

     Subdelegatus est qui a delegato constituitur ad supportandum onus delegationis iniuncte.

3.2.29 Quid assessor.

     Assessor est basis iudicum et columna.

3.2.30 Unde dicatur.

     Assessor dicitur ab assideo, quia iuxta latus iudicis assidet.

3.2.31 De officio assessoris.

     Officium assessoris est examinare subtiliter allegata cum obiectionibus et responsis, merita causarum diligentius intueri et instillare iudicum auribus consilia equitatis.

3.2.32 Quid advocatus.

     Advocatus est vocis aliene vicarius, qui pro munere vel pretio, amicitia vel odio inducitur pro aliis ad loquendum.

3.2.33 De officio advocati.

     Officium advocati est vera proponere, verisimilia fingere, palliare mendacia, velare falsitatem sub imagine veritatis, instruere partem quam fovet in positionibus et responsis, et inducere testes ad roborandum ea, que probare vel confutare intendit.

3.2.34 Quid sit notarius

     Notarius est pactorum et conventionum claviger, memoriale armarium et repositorium secretorum.

3.2.35 Unde dicatur.

     Notarius dicitur a nota, ex eo quod notat vel notare debet ea, que in formam publicam rediguntur.

3.2.36 Quid sit procurator.

     Procurator est vicarius actoris vel rei ad ea, in quibus constituitur pro impetitione vel defensione causarum.

3.2.37 Quid sit syndicus.

     Syndicus est universitatis vicarius, qui animam suam tenetur pro universis et singulis ponere, et inter causarum varietates pro cunctis et singulis ad singula secundum iuris ordinem respondere.

3.2.38 Quid sit instrumentum.

     Instrumentum est chirographus publica manu confectis, qui adhibitione testium roboratur.

3.2.39 Unde dicatur.

     Instrumentum dicitur ab instruo, instruis, quia per instrumentum fit cautele instructio de presentibus, presteritis et futuris.

3.2.40 Quid testis.

     Testis est iuris et iustitie oculus per quem veritas gestorum videtur.

3.2.41 De exceptione.

     Exceptio quadupliciter definitur propter diversos effectus.

3.2.42 Quid sit exceptio.

     Exceptio est repagulum, quod actor vel reus ad impedimentum partis adverse inducit vel exceptio est clipeus, quem actor ver reus iuxta causarum principia interponit. Vel exceptio est diverticulum, per quod rei fugere moliuntur. Vel exceptio est tinea iuris et iustitie corruptela.

3.2.43 Unde dicatur.

     Exceptio dicitur ab excipio, idest excludo, quia excipere nichil aliud est quam excludere vel repellere propositum adverse partis.

3.2.44 Quid sit appellatio.

     Appellatio est invocatio auxilii ad maiorem pro gravaminibus removendis.

3.2.45 Quid sit iudicium.

     Iudicium est deliberatio secundum quam iudices procedunt vel procedere debent ad sententiam promulgandam.

3.2.46 Quid sit equitas.

     Equitas est benevola nature, iuris et consuetudinis dispensatrix, que omnia recte ponderat et iustissima statera coequat.

3.2.47 Quid sententia.

     Sententia est causarum decisio, que secundum ius aliquod vel statutum vel consuetudinem approbatam, requisito sapientum consilio, promulgatur.

3.2.48 Unde dicatur.

     Sententia dicitur a sentio sentis, quoniam aliquis profert sententiam secundum quod sentiunt sapientes.

3.3 De legitime sententie obstaculis.

3.3.0 Legitima sententie obstaculis sunt undecim, videlicet: gratia, dispensatio, rigor, amor, timor, odium, munus, occasio, machinatio, suspicio et cavillatio.

3.3.1 Quid sit gratia.

     Gratia est acceptabilitas, quam habent maiores erga inferiores personas.

3.3.2 Quid dispensatio.

     Dispensatio est remissio rigoris ab equitate vel gratia speciali procedens.

3.3.3 Quid rigor.

     Rigor est inflexibilis oberservatio iuris.

3.3.4 Quid amor.

     Amor est specialis affectus proveniens ex linea parentele vel obsequio aut motu spontanee voluntatis.

3.3.5 Quid timor.

     Timor est onerosa dubitatio futuri damni vel iacture.

3.3.6 Quid odium.

     Odium est nocendi propositum et pro illatis iniuriis vel offensis.

3.3.7 Quid munus.

     Munus est acceptabilis verborum seu rerum vel servitiorum exhibitio.

3.3.8 Quid occasio.

     Occasio est indignatio proveniens ex alteratione fragilis voluntatis aut de suspicione sue offensa minima vel quasi nulla.

3.3.9 Quid machinatio.

     Machinatio est dolosa fallendi exercitate, que sepe fit de multorum simplicitate lucrosa.

3.3.10 Quid suspicio.

     Suspicio est ambigua cogitatio proveniens ex motu animi propter aliquam coniecturam.

3.3.11 Quid cavillatio.

     Cavillatio est dolosa verborum et rerum gestarum interpretatio.


PRONAY, ANDREAS ed. C. Marius Victorinus: Liber de definitionibus. Eine spätantike Theorie der Definition und des Definierens. Mit Einleitung, Übersetzung und Kommentar Studien zur klassischen Philologie 103 (Peter Lang: Frankfurt, 1997) ISBN 3-631-30757-8 
    Die hier erstmals übersetzte und kommentierte Schrift des Grammatikers, Philosophen und Theologen Victorinus ist die einzige erhaltene antike Monographie über die Theorie der Definition und des Definierens. In ihr erreicht die Fachsprache der Philosophie jene terminologische Exaktheit, welche den meisten lateinisch schreibenden Vorgängern des Victorinus gefehlt hat. Obwohl De definitionibus großen Einfluß auf die Mönchskultur des Mittelalters ausgeübt hatte, geriet sie später allmählich in Vergessenheit und wurde auch von der Forschung weitgehend vernachlässigt. Ziele der vorliegenden Arbeit sind, den Sinn des Textes durch Übersetzung und inhaltliche Interpretation zu erschließen wie auch den langen Traditionszusammenhang, in dem der spätantike Victorinus steht, durch eine Quellenanalyse aufzuzeigen.

    Aus dem Inhalt: Die Quellenfrage: Victorinus und Platon, Aristoteles, Porphyrios, Cicero, Quintilian und die Stoiker Antipatros und Sphairos - Die philosophische Eigenständigkeit des Victorinus - Rhetorische und philosophische Definitionen - Die 15 Definitionsarten (substantielle, ennoematische, qualitative Definition; Bestimmung durch Analogie, Negation, Metapher usw.) - Die häufigsten Definitionsfehler.



DEFINITIONES IN OPERIBUS BONCOMPAGNI

***
© Steven M. Wight, Los Angeles 1998
Scrineum © Università di Pavia 1999