Tractatus virtutum Boncompagni 
Table of contents -- Translation 
Siglorum conspectus -- Main menu

INCIPIT TRACTATVS VIRTVTVM.

[1] Pertractatis Quinque salutationum tabulis, uirtutes, que in arte dictandi sunt|[192v] habende, et uitia, que in ea debeant uitari, dignum duxi notare, ut remotis uitiis uirtutes in quolibet tractatu1 locum teneant principalem et in dictatoris prouidi pagina uitiosum aliquod non audeat apparare.
INCIPIT TRACTATVS VIRTVTVM: INCIPIT LIBER VIRTVTVM P3 B (BONCOMPAGNI add. B)      Quinque: .v. XV      salutationum tabulis: tabulis salutationum tr. P3      antequam ad sextam tractandam tabulam stilus meus conuertatur add. P3 antequam ad sextam tabulam tractandam stilum convertam add. B      dictandi om. B      habende P3B: V? M?      uitari debent tr. P3debent vitari B      duxi: primo add. P3B      virtutes: que in arte sunt habende add. B      quolibet P3VB: quoslibet codd.      aliquod VP3: om. codd. aliquid B      apparere B
[2] Virtus enim est priuilegia, orationes rhetoricas, testamenta et epistolas incipere ab humili stilo2 et uigorare distinctiones, sensum locutionis et uerborum pulchritudinem usque in finem, quia finis rerum habet omne crimen et decus. Hanc doctrinam tenuerunt prophete, euangeliste, apostoli et omnes discipuli Christi tam in ueteri quam in nouo testamento instinctu uel suasione Spiritus Sancti. Nam ipse mediator Dei et hominum3|[8ra] simplicibus inceptionibus utebatur, dum stetit in nostre carnis mortalitate.4 Si autem solus Iohannes euangelista euangelium suum ab alto stilo incepit, non est trahendus ad consequentiam,5 quia dormiuit supra pectus Domini et translatus est in celum et fuerant ei secreta celestia reuelata.6
stilo et: iungere vel add. P3      uigorare P3: distinctiones VMB: om. codd.      locutionis sensum tr. VMB      uerborum: uelborum V      pulchritudine B      in: ad B      rerum finis tr. P3      crimen et omne tr. P3      et: omne add. B      tenuerunt: tenuere P3B tenuerant V      prophete: et add. P3      apostoli om. P3      tam in ueteri quam in nouo: quam in ueteri et nouo P3      uel: idest V      uel suasione om. P3B      in tr. B post nostre      nostre carnis: nostra P3      ab om. B      trahendus VP3: trahendum MB      celis B      in celum translatus est tr. P3      et P3: cum codd.
[3] Ab humili autem stilo incipiebant sancti patres: Gregorius|[65va], Ambrosius, Leo Magnus, Iohannes Osaurei.7 Hanc doctrinam hodie Romana ecclesia imitatur et omnes dictatores imperatorum et regum, hanc phylosophi habuerant et suis posteris relinquerant, hanc doctrinam Greci hodie imitantur, a quorum fontibus latinorum riuuli descenderunt. Tantorum ergo patrum et doctorum uolens humiliter uestigia imitari, Aurelianensium sententiam improbo confidenter, qui dicunt in principio uerba ornatiora siue auctoritates semper poni debere.8
patres: ut add. P3      Ambrosius--Osaurei: Yero. Augustinus et reliqui P3      Ambrosius: Augustinus add. V Jeronminius Augusinus add. B      Magnus--Osaurei: et reliqui B      Osaurei: Oscum V      imitatur: immitatur P3      Romana ecclesia imitatur: imitatur et ipsa remota ecclesia B      imperatorum: imperatores/imperatoris? V      hanc: doctrinam add. B      habuerant om. B      hanc--relinquerant P3: om. codd. per homoioteleuton      doctrinam om. P3      Greci tr. P3B post imitantur      descendunt B      et doctorum om. B      doctorum: dictatorum P3      uestigia tr. P3B ante uolens      Aurelianensium: doctrinam et add. B      hornatiora B      semper tr. P3ante siue
[4] Sermones9 uero ab auctoritatibus debent habere principium, quia sunt quedam predicationes, que non possunt fieri absque suffragio auctoritatum. Similiter in quibusdam epistolis penitentialium10 ponuntur auctoritates ab ipso principio et in quibusdam non. In epistolis autem, que dantur penitentialibus pro magno excessu,11 ut puta illis qui patrem12 occiderent uel matrem, fratrem uel sororem siue in consimilibus possunt et poni debent auctoritates et exordia siue sententie generales|[8rb], que inuitant homines ad peccatorum remissionem et elimosinam faciendam. Pro aliis uero penitentialibus similiter est|[104vb] incipiendum.
Sermones VP3: Setitiones M      debent tr. B post vero      ab: semper premittit B      debent habere P3B: habuerunt codd.      predicationes: sermones B      absque: sine P3      suffragio: subffragio V      ab ipso: in P3      in VP3: om. M      penetentialibus tr. B post excessu      occiderent: occident V om. M      patrem occiderent P3: occiderunt patrem B occiderent codd.      matrem: vel add. B      sororem: vel consanguineum add. B      siue: uel P3      poni om. P3      poni debent: debent poni tr. B      debent: inprincipiohabere add. P3      auctoritates et P3B: et om. codd.      sententie: sententias P3      generales VP3B: generalis codd.      generales sententie tr. B      inuitant: mittant V      homines: hominem B      helimosinam B      penitentialibus similiter: epistolis simpliciter B
[5] Item in illis epistolis sunt ponende auctoritates, in quibus certa remissio peccatorum continetur uel simplex exhortatio sine remissione peccatorum continetur, ut in epistolis, que dantur pro edificandis uel recuperandis ecclesiis,13 pro redemptione captiuorum,14 pro Templariis et Hospitalariis15 et pro illis, qui redimuntur a iugo seruitutis,16 pro edificandis|[193r] pontibus,17 pro illis qui ceciderunt in retiaculum paupertatis;18 et cum singulariter scribitur per aliquo defuncto, ut clericorum uniuersitas ad orationes faciendas inuitetur. Huiusmodi enim epistole sunt quasi predicationes19 et predicare non potest aliquis, nisi auctoritates introducat, que audientium animos ad pietatem et misericordiam inducant.
ponende P3B: ponenda codd.      remissio P3B: remissia codd.      vel: et B      simplex om. P3      exhortatio P3B: orator codd.      peccatorum continetur P3: om. codd.      edificandis: hedificandis P3 efficiandis M      recuperandis: reparandis P3      ecclesiis om. P3      captiuorum redemptione tr. P3      et pro illis P3: om. codd.      edificandis: hedificandis P3      singulariter: generaliter P3      clericorum--inuitetur: clericorum ad uniuersitates et orationes faciendas inuituntur P3      enim om. M      sunt tr. P3post predicationes      predicationes P3: predictiones codd.      aliquis tr. P3 ante non      auctoritates P3: om. codd.      inducant P3: conducat codd.
[6] Sed prouidus dictator ita debet auctoritates interserere, quod ultima primis respondeant condecenter. Ceterum cuilibet dictatori consulo, ut non sic in altum ascendat, quod ruat uituperabiliter in profundum simplicitatis.20 Non enim laudabile est incipere nisi per incipientis ministerium inceptum congruum possit sortiri effectum.21
interserere: interterserere V      condecenter: decenter P3      est laudabile tr. P3      incipientis: incipiens P3      ministerium legi] misterium codd.      effectum tr. P3ante possit
[7] Sed in uos clamito furtim depillatores, qui alienam purpuram in uestrorum uestium sumitate apponitis indecenter.22 Quid uobis prodest alterius titulum radere,23 cum in multorum aspectu uestra pudenda proprio cilicio cohoperire uos oportet.24 Nam testudo pennas aquile assumpsit, et cum in altum uolare intenderet, irremediabiliter corruat25 sicque "super eam mouit altera cornicula risum."26 Nam testante Buchimenone in undecimo libro materiarum: "Cicada in lauro, cuculus in oliua et philomena in ulmo existunt. Sed unumquodque suum exprimit genus. Nil ergo refert utrum posueris egrum in ligno lectulo an in aureo, quia semper egritudinem suam secum portabit."27
depillatores: depilatores P3      sumitate apponitis: ponitis summitate P3      prodest: proderit P3      aspectu: conspectu P3      cilicio: ciclicio Vac      cohoperire uos oportet: coperietur uos oporteat P3      testante: attestante P3      undecimo: ix. P3      cicada: cidica P3 cicauda Vac      philomena: phylomena P3      ulmo: domo P3 lurmo V      unumquodque P3: unaquaque codd.      genus tr. P3ante exprimit      ligno lectulo P3: lecto ligneo codd.      in P3: om. codd.      secum portabit P3: portabit ferum codd.
[8] Item uirtus est incipere quemlibet tratactum uel epistolam a qualibet dictione simplici uel composita, prout dictatori occurrit secundum materiarum diuersitatem, dummodo cursus non impediatur dictaminis, preterquam ab istis: 'inde', 'perinde', 'proinde'; 'siquidem', 'equidem', 'quamquidem'; 'pro certo', 'procul 'dubio', 'firmiter', 'sane'; 'igitur', 'ergo', 'itaque', 'enim, 'enimuero'; 'tam' et 'quam' aduerbium.|[8ra]
Item: incipit P3 novumcapitulum      occurrit P3: tr. codd. ante dummodo      materiarum diuersitatem P3: uarietatem materiarum codd.      dictaminis tr. P3 ante non      perinde om. P3      quamquidem om. P3      firmiter tr. P3ante procul      sane: num prem. P3ac      itaque repit. P3      tam et quam P3: tamquam codd.
[9] 'Verum' posset <incipere>, sed 'interea', 'preterea', 'uerumtamen', 'tamen', 'alioquin', 'uero', 'autem', 'ceterum', 'porro', 'atque', 'quapropter', 'cuius rei causa', 'quocirca, 'quare', 'quamobrem', 'eapropter', 'ideo', 'ideoque' et ab omnibus ultimis supinis et ab istis nominibus interrogatiuis: 'Quis', 'cuius' et consimilibus et ab istis nominibus 'uter', 'uterque', 'alter', 'alteruter' et 'alius' et ab hoc|[193v] pronomine 'tu' in nominatiuo casu et silabicatis pronominibus 'meapte', 'tuapte' et ab omnibus coniunctionibus suppositiui ordinis et interiectionibus et ab omnibus dictionibus, quarum intellectus est obscurus ut 'nauci', 'extimplo' et consimilibus et ab aduerbiis a propriis nominibus sumptis ut 'tuliane', 'cicerone' ab istis uero dictionibus simplicibus uel sic compositis et earum uim habentibus et a multis aliis, quas tediosum esset numerare, nullomodo est incipiendum, quia talis inceptio impetuosa esse uidetur et quedam illarum infirmant clausulam precedentem. Et est notandum, quod fere ab omnibus supradictis possunt fieri clausularum inceptiones, preterquam ab istis: 'enim', 'uero', 'autem', 'atque', 'nam',28 'namque', 'tam' et 'quam' aduerbium. Iste autem numquam possunt fieri clausularum inchoationes.
atque P3: add. et q;per M et q;pro: er V      quocirca: cur add. P3      et om. P3      supinis: suppinis P3      istis: illis P3 omnibus codd.      consimilibus: similibus P3      uter--alteruter P3: alter uter alteruter uterque codd.      alius P3: aliis codd.      silabicatis: a silabicis P3      meapte: ut prem. P3      quarum: quorum P3      ab aduerbiis: aduerbis P3      tuliane: tulliano P3      cicerone: ciceroni P3      sic om. P3      earum: hearum V      numerare: enumerare P3      talis om. V      impetuosa: inpetuosa P3      et om. P3      infirmant: infirmat V      clausulam legi: cam  (causam?) MVP3      possunt tr. P3 post inceptiones      fieri tr. P3 ante supradictis      inchoationes P3: inchoatiue codd.
[10] Item uirtus est scire quod coniunctiones, aduerbia et prepositiones idem habunt facere in dictamine, quod ferrei claui et pix in nauis compositionem. Nam sicut ligna per manum artificis absque clauis et pice non possunt coniungi, sic aliquis tractatus sine prepositionibus, aduerbiis, coniunctionibus non potest ullatenus permanere. Sunt ergo coniunctiones, prepositiones et aduerbia quedam colligamenta in dictaminibus sicut in humano corpore nerui, sine quorum auxilio membra congruum actum habere non ualent. Nam deficientibus neruis, remanent arrida membra et ab omni uirtute priuantur, sic et quodlibet dictamen sine predictarum iuuamine arridum penitus remanet et exangue.29
et om. P3      ferrei: et P3      et pixi VP3: pis M      absque P3: abset V asque M      sine--coniunctionibus P3: absque coniunctione aduerbio, et prepositione codd.      non--permanere: sistere non possunt P3      coniunctiones: quedam prem. P3ac      prepositiones om. P3      membra P3: om. codd.      ualent: possunt P3      remanent P3: manent codd.      ab omni: ideo P3      sic et P3: et om. codd.      dictamen: dictaminum P3      sine P3: abset V asque M      predictarum: predictorum M      remanet penitus tr. codd.
[11] Nam quandoque una coniunctio|[8vb] trahit ad se totum locutionis sensum, quandoque affirmando, quandoque dubitando.
locutionis: orationis P3
[12] Dubitando, sicut habetur in litteris domini pape, cum dicitur "si res ita se habet."30 Nonne ista coniunctio 'si' trahit ad se dubitando totum sensum locutionis? Trahit certe ac uariat, quia quicquid sub tali condictione debetur esse significatum ad utrumlibet "se potest habere." Nam istud est modicum fermentum, quod totam massam corrumpit,31 et si subtiliter uolumus inspicere, ab hac sola coniunctione 'si' omnis dubietas originem trahere uidetur. Nam illius occasione fere omnes glose fiunt in legibus et decretis. Si enim constaret pape, imperatori et cuilibet iudici ordinario de facto, parua esset discordia inter litigantes, non oportet, quod alia inducerentur ad aliquid probandum. Vnde dico, quod quicquid sub condictione profertur, nec uerum est nec falsum, sed est quoddam dubitabile, de quo non potest haberi aliqua certitudo. Huiusmodi autem dubitationes nulla dictio nisi habet coniunctio 'si'.
Dubitando P3: om. codd.      nonne: siue P3      locutionis: orationis P3      quia om. P3      quicquid: quidquid P3      tali P3: talis codd.      debetur: dicitur P3      esse significatum: eius signo P3      utrumlibet: utrumque P3      potest se tr. P3      fermentum P3: sermo codd. cum add. codd.      originem P3: orriginem codd.      trahere tr. P3 ante originem      glose P3: ac solutiones add. codd.      fiunt P3: sunt codd.      alia inducarentur P3: multa inducerent codd.      aliquid P3: om. codd.      Vnde dico quod P3: quia codd.      profertur P3: profectur codd.      coniunctio: dictio P3
[13] Principaliter potest facere affirmando, ut cum dicitur "Quoniam ueritas rei nobis constat, sententiam promulgamus diffinitiuam." Et nota, quod hoc dictio 'quoniam' uel eius uim habens, quandoque ponitur affirmatiue in locutione, quandoque negatiue, quandoque dubitatiue. Affirmatiue, ut superius dictum est. Dubitatiue, ut hic: "Quoniam rei ueritas non constabat, distulimus procedere in causa." Negatiue, ut hic: "Quoniam nepotem uestrum maliciosum cognouimus et sceleratum, pro ipsius receptione preces uestras non tenemur ullatenus exaudire." Et nota, quod hoc dictio 'quoniam' uel eius uim habens quandoque notat causam tantum, quandoque causam et ornatum locutionis similiter facit, ut cum dicitur: "Verum quia tante|[105ra] presumptionis excessum, non possumus nec debemus impunitum relinquere." Et licet grammatici semper sic resoluant 'quoniam' in 'quia', quandoque tamen salua illorum gratia, 'quoniam' aliud habet|[9va] notare quam 'quia'. Nam hec dictio 'quoniam' melius ponitur in principio cuiuslibet tractatus quam 'quia'.32 Porro hec uerba 'facio' et 'ago' eandem uidentur habere significationem, tamen non bene dicitur 'ago donum' sicut 'facio donum'.
Principaliter potest facere: Facere potest principaliter tr. P3      rei ueritas tr. P3      nobis om. V      in locutione P3: om. codd.      ueritas: ueritatis P3      constabat P3: constat codd. nichil add. P3      sceleratum: est cleratum V      non...ullatenus: nullatenus P3      tenemur tr. P3 post exaudire      ornatum locutionis similiter: honoratum orationis in similis P3      nec debemus om. P3      relinquere impunitum tr. P3      semper sic om. P3      salua illorum gratia P3: om. codd.      quoniam om. P3      notare P3: notate codd.      Nam--quia P3: om. codd.      significationem habere tr. P3      non tamen tr. P3
[14] Dicit autem Buchimenon in primo libro transumptionum quod "Non est aliqua dictio, que sic equipolleat alteri in significatione, quod diuersum ab equipollenti non habet modum significandi."33 Vnde ipse in rethorica non recipit aliqua paria. Nam 'homo' et 'risibilis' secundum dialecticos paria sunt et firmiter afferunt, quod a quocumque tollitur unum par et reliquum. Ille uero dicit: "Habendus esset in derisu, qui poneret 'risibilem' pro 'homine' uel alterum pro utroque uel pro 'humanitate' 'risibilitatem' uel alterum pro utroque." Vnde ipse in eodem libro multum in Aristotelem inuectiuat,34 de quo non est ad presens per singula dicendum.
alteri equipolleat tr. P3      Nam: si a  P3      risibilis P3: risibile codd.      dialecticos: dyaleticos P3      in derisu P3: indecisa V indecesu M      risibilem: risibile P3      uel P3: ille codd.      utroque--pro om. V per homoioteleuton      humanitate P3: hilaritate codd. (hi ol aritate M)      inuectiuat VP3: inuehitur M
[15] Sunt autem quedam dictiones, que quandoque resoluuntur in 'quia', non tamen debent in alicuius tractatus principio poni, ut 'nam' et 'quidem'. Sunt preterea quidam, qui dicunt, quod quando 'quoniam' et 'quia' ponuntur in principio alicuius tractatus, in principio secunde distinctionis debet eis respondere 'idcirco' siue 'ideo', quod mihi uidetur absurdum et prorsus contrarium rationi.35
debent P3: debet codd.      et quidem legi: et quidem quoniam perp. codd.      quando: hec dictio add. P3      siue P3: si non codd.      prorsus om. P3      contrarium: certium M
[16] Nam licet grammatici secundum patrum compositiones proprietates considerent dictionum, rethorica tamen teste Buchimenone fere debet habere in omnibus alium intellectum. Dicitur enim in quinto libro materiarum: "Si per constructionem grammatici efficerentur rethorici et dialetici per uanam garulitatem oratores, nulla esset differentia inter constructionem et orationem et inter loquentem et eloquentem."36 Item in eodem libro, "Non debet sensus locutionis considerari ex dictione, sed inspiciat prouidus orator ex multarum dictionum coniunctionequedamunicum et medium intellectum, qui tamquam datilus ex palma consurgit."
grammatici: et add. V      patrum: considerent orationum add. P3ac      proprietates considerent dictionum P3: dictionum considerent proprietates tr. codd.      rethorica--intellectum P3: habere tamen naturale nequerint intellectum codd.      quinto: v. P3      orationem et constructionem tr. P3      eloquentem et loquentem tr. P3      locutionis P3: laudationis V? lorus M?      set: hec P3      multarum P3: multorum codd.      coniunctione: adiunctione P3ac      palma: plama V      consurgit P3: procedit codd.
[17] Et quia Aristotelicam in talibus imita<n>tur doctrinam, eorum grammatica euanescit et dialetica sibi pariet|[9rb] dolorem. Dico ergo firmiter, quod 'quoniam' et 'quia' bene possunt poni in cuiuslibet tractatus principio et non oportet, quod in secunda distinctione ponatur 'ideo' uel 'idcirco' et determinatur precedens causa per subsequentia. Non enim sunt ista ita similitudinaria uel corelatiua, quod unum non possit poni siue altero et sic necessario subintelliguntur. Si poneretur, esset uitiosum. Nec remoueo, quod 'quoniam' non sit ponenda. Nam 'quia' in uerbis prime et secunde persone certus et determinatus intelligitur notus et 'ideo' non debet poni ibi. Verumtamen quandoque ponitur ad discretionem uel ad maiorem certitudinem denotandam.
Aristotelicam V: Aristotilicam P3 stotelicam M      grammatica VP3: grammaticam M      euanescit VP3: euanesit M      dialectica P3: eorum prem. codd.      idcirco uel ideo tr. P3      determinatur P3: determinetur codd.      causa P3: ca  V om. codd.      ita: ut P3      poni P3: tr. codd. post altero      sic: et si P3      poneretur P3: ponerentur codd.      sit: sint P3     quia om. P3      determinatus: definitius codd.      notus?: not s P3 no s V n ts M      poni ibi P3: imponi codd.      ad maiorem: ad om. P3      certitudinem: significationem P3
[18] Item 'licet' et 'quamuis' quandoque respondent eis 'tamen', quandoque non. Respondet, ut hic: "Licet pluribus et uariis rerum euentibus fuerim impeditus, tamen fratrem meum ita commonui, quod ulterius uobis reuerentiam debitam munere denegabit."|[105va] Non respondet, ut hic: ".G.37Dei gratia Bononiensis episcopus licet immeritus," ibi non ponitur 'tamen' sed intelligitur. Et nota differentiam inter 'licet' et 'quamuis'. Nam 'quamuis' bene posset in cuiuslibet tractatus principio poni, sed 'licet' frequentius ponitur ad honoris remotionem. Nam omnes ecclesiarum prelati semper dicunt "licet immeritus", sed magis credo, quod proueniat hoc ex consuetudine quam ex natura dictionis.
eis: non add. P3      quandoque: quando P3      hic legi: hoc codd. om. P3      fuerim P3: fuerit codd.?      debitam: solitam P3      munere: iiiiiiiiiie P3      Non respondet: et non respondebit P3      ut hic: huic M      .G. om. M      Dei gratia P3: om. codd. (et cf. doctrinam Boncompangi)      Et: incipit P3novumcapitulum      Nam om. codd.      quamuis om. P3      set magis P3: et magis codd.      hoc tr. P3 ante quod
[19] 'Cum' et 'dum' indifferenter ponuntur quandoque, sed differentia est inter ea, quia 'cum' frequentius ponitur in principio cuiuslibet tractatus et ponitur quandoque pro 'quando', et <'dum'> silabicatur, <ut 'dummodo'>, 'cum' uero numquam.
ponuntur: ponitur P3      quandoque set P3: quandoque om. codd.      dum legi: om. codd.      ut dummodo legi: om. codd.      silabicatur: sillabicatur P3      cum vero legi: dumvero codd.      numquam P3: dumquam codd.
[20] 'Ideo' et 'idcirco' equipollentia sunt, sed 'idcirco' remissius offert suam consignificationem distinctioni premisse. Nec uidetur tantam uim facere in sensum locutionis quantam 'ideo'. Et 'ideo' sillabicatur, cum dicatur 'ideoquam'; 'idcirco' uero numquam.
Ideo: et add. P3 habet M ibi signum paragraphi (¶) V notam 's' rubricatori      suam: distinctionem add. P3      tantam: tantum M      locutionis: orationis P3      ideo sillabicatur: deo sillabicatur V      cum dicatur P3: om codd.
[21] 'Non', 'nec', 'nequaquam', 'minime', 'neutiquam', neque' et 'nullatenus' sunt aduerbia negatiua, tamen diuerso uero modo faciunt negationem. 'Non' principaliter habet facere negationem; 'nequaquam' et 'minime'|[9ra] secundarie. Sed 'nequaquam' et 'minime' in aliquo tractatu poni non debent, nisi|[66rb] quando distinctio uerborum pauctitate denudata existit. 'Nec' et 'neque' licet ponantur ad negationem faciendam, tamen semper negando copulant et copulando affirmant. 'Neutiquam'38 turpem facit negationem, et sicut mihi uidetur, rarissime debet ponit in aliquo tractatu. 'Nullatenus' generalem non facit negationem, sed circa quedam. Vnde non debet poni negatiue, nisi permutantur39 aliqua, super quibus facit specialiter negationem. Vnde male dicitur "nullatenusibo Romam." Verum 'nullatenus' idest 'tenus nulla', sicut 'aliquatenus' idest 'tenus aliqua' tamquam aduerbium temporis est et solummodo tempus negat et excludit. Et nota, quod ille negationes, que affirmationem faciunt, rarissime sunt ponende in aliqua tractatu, quia turpem faciunt appositionem.40
Non nec om. P3      minime neutiquam P3: neumquam minime codd.      tamen om. V      tamen diverso--Set nequaquam et minime om. P3nequaquam legi: ???? codd.      denudata: nudata P3      faciendam negationem tr. P3      generalem non: non om. P3      facit: exlusionem add. Vac      : facit specialiter P3: specialiter faciat codd.      Verum nullatenus P3: om. codd.      aliqua P3 nullomodo aduerbialiter ponitur add. codd.      tamquam aduerbium tempus est P3: om. codd.      tempus P3: om. codd.
[22] Item nota, quod omnis dictio negatiua debet semper de fine cuiuslibet distinctionis remoueri.41 Item nota, quod hec dictio 'nihil' non debet poni pro 'non' in epistolis, priuilegiis et sermonibus. In orationibus uero rethoricis bene potest poni quandoque pro 'non'.
Item: ibi habet P3 signumparagraphi (¶)      de fine P3: defectum codd.      pro non: proprie P3
[23] 'Preterea' et 'insuper' ad locutionis sensum remouendum ponuntur. Quando autem dictator uult de diuersis factis tractare, in medio uel in fine tractatus debet ponere 'preterea' uel 'insuper', ut diuidat sensum locutionis. Et nota, quod si diuersa facta occurrant dictatori, primo debet ponere 'preterea' et semper in fine 'insuper' et non debet poni nisi semel in aliquo tratactu.42 Item nota differentiam inter 'preterea' et 'insuper', quoniam 'preterea' quandoque ponitur causa ornatus, 'insuper' uero numquam.
locutionis sensum: orationis sensum P3      remouendum P3: diuide dum M diuidem dum V      tractatus om. P3      uel: et P3      locutionis: orationis P3      si P3: om. codd.      occurrant dictatori P3: dictatori occurrunt codd.      preterea P3: tr. codd. ante primo      et semper tr. P3ac post fine      fine P3: factum codd.      Item: Iterum P3      insuper P3: tr. codd. ante semper
[24] 'Sicut', 'sicuti', 'uelud', 'ueluti', 'quemadmodum', 'prout', 'ut' et 'ita' similitudinaria sunt, non tamen eandem similitudinem notant,|[105vb] quia quedam ponuntur in principio|[9vb] tractatus, quedam uero numquam, sed sunt determinatiua precedentis similitudinis.
similitudinaria VP3: similitudinarie M
[25] Item uirtus est uitare turpem uerborum transpositionem, ut "Amicitie gratias omnimodis de pluribus collatis michi beneficiis uestre cupio referre." Non enim debet adiectiuum sic longe poni a suo substantiuo, quod dictiones interposite ipsum confundere uideantur uel locutionis sensus reddatur obscurus.
Item: incipit P3 novumcapitulum      pluribus P3: plurimis codd.      interposite P3: interponite codd.      locutionis: orationis P3      sensus P3: sensum codd.
[26] Item uirtus est sic ponere adiectiuum, quod non uideatur duobus substantiuis adherere.
quod non: ??? P3
[27] Item uirtus est sic diuidere distinctiones, quod ex earum conculcatione sensus locutionis non confundatur.
sic: ita P3      locutionis om. P3
[28] Item uirtus est uitare frequentem uocalium hyatum, ut "omnia arma accepi."
hyatum om. M
[29] Item omnis yatus uitari debet, si uitari potest, dummodo sensum locutionis non impediatur, sed commendabilius est uitare prauum intellectum uel prauum sensum locutionis quam yatum. Minus enim malum est offendere litteram quam sensum locutionis. Cum autem yatus fiat, sola littera offenditur. Si autem prauus sensus locutionis interueniat, totus tractatus uituperatur.
yatus: hyatus P3      si uitari P3: simptari codd.      dummodo P3: dum codd.      prauum intellectum uel om. P3      yatum: hyatum P3      offendere P3: ostendere codd.      yatus: hyatus P3      fiat legi: fit P3 codd.      littera sola tr. P3      offenditur P3: ostenditur codd.      Si autem: Set cum P3      interueniat legi: interuenit P3 ???? codd.
[30] Et nota, quod numquam est uitandus yatus, nisi fit frequens, si punctus inter utramque uocalem interuenerit suspensiuus. Sunt autem quedam, qui dicunt, quod si aliqua dictio desinit in aliam litteram, sequens non debet incipere ab eadem, nisi punctus interueniat suspensiuus.43 Ego autem istud credo fore uerum de solo '.r.', de aliis uero numquam. Est preterea quidam sillabarum yatus, qui magis quam uocalium debet uitari et solummodo ab hiis quatuor litteris proceditur: '.r.', '.s.', '.m.', '.c.', ut 'tur tur', 'ra ra', 'roro', 'ster ster' et consimilibus. Item 'fus fus', 'fis fis' et consimilia. Item 'mum mum', 'num num' et consimilia. Item 'nunc hunc', 'quo quo', 'adhoc hoc'. In talibus autem et consimilibus turpissimus est yatus, nisi punctus interueniat suspensiuus.
uitandus est tr. P3      yatus: hyatus P3      fit P3: fuerit codd.      Sunt--suspensiuus om. V per homoioteleuton      autem quedam qui dicunt P3: ???? codd.      quod P3: quos codd.      desinit P3: desit codd.      aliam litteram P3: aliqua littera codd.      incipere P3: cipere codd.      punctus interueniat P3: prouentus interueniunt codd.      fore uerum P3: esse ????? codd.      .R. VP3: .T. M      yatus: hyatus P3      uitari P3: euitari codd.      quatuor: iiii P3      proceditur P3: om. codd.      .r.--ra ra om. V      roro VP3: raro M      consimilibus codd.: consimilia P3      nunc hunc P3: huc huc codd.      quo quo: co co P3      adhoc hoc P3: adhoc adhoc codd.      et P3: om. codd.      turpissimus P3: turpissimis codd.      yatus: hyatus P3      interueniat P3: interuenit codd.
[31] Item non est uirtus sed consuetudo, immo heresis, concludere prosaicum dictamen sub pedibus dactilis.44 Nam prosaicum dicitur a 'protoi proson', quod latine interpretatur 'primo longum', sicut dicitur 'protomartir' idest 'primus martir'.
prosaicum V: prosaycum P3 prosayicum M      dictamen P3: et add. codd.      dactilis P3: datilicis conculcare codd.      prosaicum V: prosaycum P3 prosayicum M      protoi V: protoy P3 protor M      protomartir: prothomartyr P3      martir: matir M
[32] Greci autem sic diffiniunt istud dictamen prosaicum: "Prosaicum dictamen est oratio secundum libitum dictantis extensa nullumque metrorum legibus obligata."45 Nam ab ipso rerum omnium Creatore hanc diffinitionem habuerunt, quia quando ipse precipit Ade, ne de ligno scientie boni et mali comederet, hic uero dixit "De omni ligno Paradysi comede. De ligno autem scientie boni et mali ne comedas."46 Ecce Deus distinctionem suam in pede dactilico finit.
istud P3: id codd.      Prosaicum2 om. codd.      rerum om. P3      comederet tr. P3ante de      ligno: lingo P3      hic--comedas om. codd. quasi per homoioteleuton      suam P3: om. codd.      finit P3: finiuit codd.
[33] Moyses, Aaron, Dauid, patriarche, prophete omnes, Iosephus,47|[106ra] .LXX. interpretes, qui fuerunt uiri eloquentissimi, et Salomon ille mirabilis, qui meruit astringi Deo idest eius sapientie copulari, et Ipocras, Galienus, Socrates, Plato et Buchimenon, qui fuit fons totius litterature, alumpnus rethorice ac uerborum elegantia super omnes mortales facundus,48 et omnes phylosophi, qui fuerunt ante aduentum Christi, in prosaico dictamine legem dactilicam non retinuerunt.
Moyses P3: et add. codd.      patriarche P3: ac add. codd.      Josephus P3: Joseph et codd.      uiri P3: om. codd.      qui P3: quia codd.      astringi Deo legi: astricti Dei P3 assi strici Dei codd.      copulari legi:: copulati codd.      copulati et: et om. P3      Ipocras M: Ypocras P3 potius V      Buchimenon: Bruchimenon M      qui P3: quotquot codd.      dactilicam P3: datilicam codd.      retinuerunt P3: tenebant codd.
[34] Post aduentum autem Christi ipse Deus, omnes apostoli, euangeliste ac sancti patres eandem formam retinuerunt nec de huiusmodi pedibus curabant. Verum quia quandoque consuetudini satisfacere nos oportet, consuetudinem, quam quidam in curia Romana et alibi uidentur imitare ad presens, cum locus dederit, teneamus.
Deus P3: Dominus codd.      retinuerunt P3: tenuerunt codd.      pedibus om. P3      quandoque: alium P3      nos tr. P3post quia      quidam tr. P3post alibi      et om. P3      alibi P3: alii codd.      imitare P3: imitari codd.
[35] Ego autem errorem non predicabo, sed quicquid super hoc magistri datilici sentiant, dicere non postponam. Asserunt enim quidam, quod non debet aliquis clausulam inchoare uel finire a dictione trisilliba, cuius penultima breuietur. Item dicunt, quod ultima dictio distinctionis finalis in qualibet clausula semper trisillaba esse debet uel tetrasillaba, cuius penultima producatur. Item dicunt, quod si tetrasillaba dictio sit finalis, illa, que precedit eam, debet habere penultimam sillibam breuem. Item dicunt, quod si dictio trisillaba sit finalis, penultime dictionis penultima producatur sillaba et ipsa penultima dictio debet esse .iiii. uel plurima sillabarum. Hec enim heresis a paucis retro temporibus inoleuit eamque imitantes alia multa super hoc dicunt, que mihi tediosa sunt ad numerandum.
quidam P3: om. codd.      clausulam P3: suam add. codd.      breuietur P3: sit breuis codd.      in qualibet MP3: et qualibet V et quelibet Sutter      uel tetrasilliba tr. P3 ante esse      cuius penultima producatur P3: ita quod penultima sit longa      dictio tr. P3 post finalis      precedit eam P3: procedit codd.      sillibam P3: om. codd.      producatur silliba P3: silliba debet esse longa codd.      iiii. uel plurima P3: trium uel plurimum codd.      ad numerandum: annumerandum P3
[36] Porro non habent unde locus,49 sed dicunt, quod sibi uidetur.50

[37] Item uirtus est non ponere unam dictionem leuem et alteram fortem et inusitatam in aliquo tractatu, quia per unam dictionem inusitatam et obscuram totus tractatus redditur obscurus.

alteram VP3: aliam codd.      inusitatam P3M: non usitatam V
[38] Item uirtus est non ponere dictiones equiuocas, nisi per antecedentia uel subsequentia earum significata specificentur uel aliquod uerbum, de quo possit haberi duplex intellectus.
specificentur: certificentur P3      haberi P3: habere codd.
[39] Item uirtus est loqui rethoricis rethorice, sapientibus loqui sapienter et simplicibus per simplicem constructionem.
loqui P3: om. codd.
[40] Item uirtus est, ut quilibet dictator in quolibet suo tractatu primo uidelicet constructionem, secundo faciat appositionem uerborum. Appositio enim est artificiosa dictionum compositio, que ordinem non patitur constructionis. Tertio debet sensum respicere locutionis.
enim est: est P3 est enim tr. V      que P3: quem codd.      Tertio P3: In tertium codd.      respicere P3: inspicere codd.
[41] Item uirtus est ita dictare, quod in prima uel in secunda prolatione dictamen, dummodo bene legatur, intelligi possit, nisi aliquis alicui speciali amico specialiter loqui uellet occultius super quibusdam secretis et sciret mittens, quod recipiens nullam haberet super|[106rb] hoc dubitationem.
in secunda P3: in om. codd.      prolatione P3: prolationem codd.      dummodo P3 V?: dum M      alicui P3: om. codd.      amico P3: suo add. codd.      specialiter tr. codd. ante speciali      occultius P3: obtusius codd.      hoc om. P3
[42] Item|[66vb]51 non est uirtus, sed consuetudo--immo potius uitium--quod unus debeat de se loqui pluraliter, ut aliquis similimodo debeat loqui pluraliter de uno.52 Vitiosum enim esset, si duo uel tres uel plures de se singulariter loque<re>ntur. Similariter enim est uitium, si de|[10va] uno solo fiat locutio pluralis.
uirtus tr. P3 ante non      loqui debeat de uno pluritaliter tr. P3      uel tres P3: om. codd.
[43] Nam ante aduentum Christi omnes de se singulariter loquebantur, post incarnationem uero Domini homo Christus Ihesus singulariter utebatur locutione. Hunc autem modum eius discipuli tenuerunt, suis posteris relinquentes exemplum. Sed uas electionis apostolus Paulus quandoque singulariter, quandoque pluraliter de se ipso loquebatur, sed rarissime plurali numero et frequentissime utebatur singulari.53 Vnde Calio dicit,54 quod quando pluraliter loquebatur, socios et discipulos connumerabat, qui cum eo multas persecutiones pro nomine Domini patiebantur.
loquebantur singulariter tr. P3      homo: nostri P3      Christus Ihesus MV (Iehsus V): Ihesu Christi P3      singulariter utebatur: singulari utebantur P3      hunc P3: hanc codd.      eius modum tr. V      apostolus P3: om. codd.      se om. P3      plurali numero: pluraliter P3      utebatur singulari: singulariter P3      utebatur om. V      Vnde--loquebatur om. P3      cum om. M
[44] Sed dicunt quidam, quod dominus papa loquitur de se pluraliter causa humilitatis et in sua conscientia connumerat cardinales, quod uerum esse potest. Sed mirandum est, quare patriarche, archiepiscopi, episcopi et alii ecclesiarum prelati illam humilitatem imittentur? Nam si aliquis clericus uel laicus pape de se pluraliter loqueretur, superbum ipsum reputaret et ridiculosus fieret in curia Romana. Porro ea ratione, qua papa solo intellectu connumerat cardinales, quilibet patriarcha et archiepiscopus suos possit suffraganeos connumerare et sic de ceteris ecclesiarum prelatis est intelligendum.
quidam om. P3      uerum P3: ??m?? codd.      quare P3M: quod V?      quare: non uult add. P3      humilitatem: auctoritatem V      pape: proprie ?M      Romana curia tr. P3      Porro: propter prem. P3ac      possit suos tr. P3      suffraganeos: consanguineos P3      connumerare: numerare P3      ecclesiarum om. P3      est P3: om. codd.
[45] Et si subtiliter uolumus inspicere, non esset adeo uilis persona, que quodam intellectu numero non possit uti plurali. Nam duo serui glebe possunt de se ipsis dicere 'nos', sicut papa et imperator, quia seruilis conditio numero necessitatem non imponit. Sed si seruus aliquis uult credere aut excogitare aut connumerare aliqem uel aliquos in sua locutione, quis ei potest prohibere? Velle quidem credere ac excogitare communia sunt omnibus, sicut humanitas et risibilitas. Scio quidem, quod iste modus loquendi non a ratione sed a consuetudine processit nec habet unde locus nisi a consuetudine sola.
uilis P3: inter codd.      numero P3: ??? codd.      uti plurali: loqui pluraliter codd.      glebe om. P3      numero P3: ??? codd.      seruilis: seruis P3      Set: et P3      aliquem uel om. P3      in sua locutione: quodam intellectu latenti P3      Velle P3V: Vellem codd.      excogitare ac credere tr. P3      unde: vestri ?M
[46] Si autem esset uerum, quod pro neccessario intelligerentur cardinales loqui, cum papa dicit "dilecto|[10vb]nepotinostro", esset ille, de quo loquitur, in ueritate omnium cardinalium nepos? Similiter quando papa facit aliquod priuilegium, solius pape subscriptione deberet esse corroboratum nec oportet, quod aliquis cardinalis faceret ibi suum subscriptionem.
pro om. V      quod pro necessario: profecto P3:      cum: ????codd.      dilecto nepoti nostro P3: dilecti nepotis uestri codd.      solius P3: sollius codd.      subscriptione M: descriptione P3 prescriptione V      corroboratum P3: roboratum codd.      oportet: in sua l'one (locutione?) P3      suum P3: om. codd.
[47] Ceterum, si uerum est, quod "in morte mandatoris mandatum expiret",55 solus papa intelligitur mori, quia epistole, in quibus solum nomen pape ponitur, statim post mortem eius irrite fiunt. Sed priuilegia,|[106va] que a papa concessa sunt, "in morte mandatoris" non expirant, si cardinalium subscriptione fuerint roborata.56
quod om. P3      intelligitur: intelligi V      ponitur P3: continentur codd.      eius mortem tr. P3      fiunt P3: fuerant V fuerunt codd.      subscriptione: subscriptsitione P3
[48] Dico ergo firmiter, quod quicumque de se uel de alio pluraliter loquitur, otiosum uerbum profert. Otiosum uerbum est illud, quod aut obscurum reddit intellectum aut in se metam non retinet ueritatis. De tali ergo uerbo in die iudicii sumus reddituri rationem. Quomodo potest aliquis magis mentiri quam de uno homine dicere 'vos' tamquam sunt plures? Nonne ridiculosum esset dicere de pluribus hominibus 'ego'? Sic enim ridiculosum est de uno dicere 'nos'. Nam falsus testis non erit impunitus apud Dominum. Et qui loquitur mendacium, non effugiet. Verum, quia dominus papa sustinet consuetudinem istam et approbat, eam tenemur imitari.
firmiter: frater V      profert uerbus otiosum tr. codd.      otiosum...Otiosum: occisosum...Occiosum (Occisisum P3ac) MP3      uerbum: autem prem. P3      reddit: redit P3      metam non retinet ueritatis P3: meram continet ueritatem codd. M      ergo: autem P3      reddituri sumus tr. P3 ante in      die: autem add. P3      iudicii P3: iudicium codd.      tamquam--ego om. codd.      est tr. P3ante ridiculosum      falsus P3: falsis codd.      sustinet: substinet M
[49] Item uirtus est, quod si aliquis in aliquo tractatu incipit loqui singulariter, eundem modum tenere debet usque in finem, nisi quandoque conueniret secum alios intra tractatum. Quod dixi|[67ra] de singulari, est intelligendum de plurali.
aliquis tr. P3 post aliquo      tractatu om. P3      tenere debet: tenetur imitari P3      in P3: ad prem. codd.      nisi: s prem. P3ac      secum alios P3: se cum uerbis codd.      de tractatu P3: intra tractatum codd.      dixi: dicxi M      de singulari: de om. codd.      de plurali tr. codd. post singulari      est intelligendum tr. codd.
[50] Item uirtus est, ut diligentissime consideret dictator quid, cui, quando, ubi et quomodo loquitur. Oportet enim dictatorem se omnium moribus conformare, aliter enim est domino pape, aliter clericis, aliter laycis, aliter uiris, aliter mulieribus, aliter liberis, aliter seruis. Et insuper quod maius est, debet prouidus dictator considerare uirtutes et uitia cuiuscumque persone|[11ra], si fieri potest, quia multitotiens quod uni placet, alter oborret, et quedam adiectiua possunt poni ad laudem unius, que ad alterius uituperium spectarent, si ponerentur.
cui quando tr. P3      conformare P3: informare codd.      aliter--pape om. P3      laycis P3: ducis codd.      dictator om. P3      considerare P3: considerari codd.      uitia et uirtutes tr. P3      cuiuscumque P3: unuiscuiusque codd.      adiectiua: aiectiua M      si ponerentur tr. codd. ante spectarent
[51] Item uirtus est raro uti coloribus rethoricis in stilo epistolari, quia multi putant suum dictamen colorare, qui minus prouide decolorant. Nam cum indiscretus pictor temperantiam ignorat colorum, totam imaginem suam reddit obtenebratam. Sic et illi, qui naturalem non habent intellectum, non possunt habere colores, nisi in constructionem apparentes. Quomodo ergo colorabit discoloratus? Quomodo de arbore sica procedit fructus uel humor? Quomodo testudo uolabit? Quomodo asinus citharizabit? Est enim quasi cecus, qui uiam, quam ingreditur, ignorat. Sed sunt hodie multi solo nomine dicti 'rethorici', qui sola uerborum garrulitate gloriantes ambas buccas ampliant, se abusiue 'rethoricos' nominantes.
Item: incipit P3 uibinovumcapitulum      epistolari: epistolare P3      multi P3: sunt qui add. codd.      putant tr. codd. post dictamen      prouide: ipsum add. P3      cum: con M      indiscretus: indiscuntus P3      totam om. P3      naturalem tr. P3 post intellectum      constructionem: coniunctionem P3      apparentes: apponentes ????P3      ergo: igitur P3      sica om. P3      fructus uel om. P3      humor P3: humorem codd.      multi P3: plurimi qui codd.      dicti P3: dicuntur codd.      ambas P3: artabas V om. M      abusiue: abussiue P3      nominantes: nominares V
[52] Nam ille habetur inter eos melior canis, qui latrare altius potest. Si autem raucus fuerit et suum latratum emittere non potuerit, quid faciet rethoricus iste? Credo, quod silebit, donec purget tracheas artarias oximelle scillicito et calidis cibatus nociuum frigus expellat. Poterit autem pectus debilitatum butyro et dialtea perungere, ut ex talium unctione et fricatione|[106vb] pori aperiantur et ex hoc uires calor naturalis resumat, fortis equidem frigatio teste Constantino57 calorem dissoluit. Sic ergo rethorici multi loquentur et rethoricam, quam frigore superueniente ammiserant, recuperabunt.
melior canis VP3: meliores M      altius P3: alterius M tr. P3 ante latrere      latrare VP3: latere ?M      raucus P3: cautus?/tautus? codd.      emittere latratrum tr. P3 post potuerit      emittere P3: premittere codd.      silebit: si libebit V      purget: purgeat V      tracheas M: tracheos V trahens P3      artarias: artariam P3      oximelle VP3: osimelle M      scillitico legi: salitico M salitio V et squillitico P3      cibatus legi: cibarus VP3 cibaras M      nociuum frigus VP3: nocrium fricus M      expellat: expellit V      butyro P3: butira codd.      dialtea: dialterea P3      talium P3: tali codd.      unctione P3: unctuositate codd.      fricatione P3: confrigatione codd.      calor: color P3      resumat: assumet P3      fortis: et forte P3      fricatio P3: facatio V frigatio M      recuperabunt P3: rehabebunt codd.
[53] Sunt autem quidam, qui dicunt "Bene habemus artem rethoricam, sed exercitium non ualemus habere pluribus negotiis prepediti, tamen quacumque hora uolimus apti sumus ad habendum." Audite michi, audite|[11rb] successores ueteris Ade, teste fragiles,58 lutum solubile, pelles morticine, lingua sicca et plante infructuose: Nonne arbor ex fructu congnositur59 et effectus operi nomine imponit.60 Dic mihi bitumen indaicum, quando ueniet Messias? Si rethoricam predicas, rethoricam nouisti uel non. Et uere non, quia non habes effectum. Nam si te bonum pictorem esse predicas, cur tuam ymaginem fecisti nasi curuam, cur fecisti manus uncas et oculos torturosos. In ueritate pictorem pictura loquitur et opus opificem commendat.61 Dicis enim, quod aptus es ad habendum ista. Porro uacua bursa satis est apta ad suscipendum aurum, sed postquam fuerit intromissum nichil ad bursam. A simili dico, quod ars rethorica per consuetudinem uel exercitium haberi non potest.
Sunt: incipit P3 ibinovumcapitulum      Bene P3V: Nos codd. V      pluribus P3: propter prem. P3ac plurimis codd.      prepediti P3: impediti codd.      michi P3: miseri codd.      ueteris Ade codd.: ueteres P3      nomine: non V      indaicum M: indayce P3 intaicum V      messias MP3: messios V      et uere non om. P3      esse om. P3      ymaginem fecisti P3: ymaginem facis codd.      cur om. P3      manus P3: mamis codd.      uncas P3: unchas codd.      oculos: occulos P3      pictura: picturam P3      ad habendum ista: adhabitoum P3 ???      est apta P3: apta existat codd.      intromissum P3: inmissum codd.      fuerit: non prem. P3      nichil om. P3      quod P3: om. codd.      non potest haberi tr. P3
[54] Ait enim Buchimenon in primo libro petitionum: "Dimisit Deus deam Gratiarum62 inter mortales et hoc eloquentie genus a sola natura procedere fecit."63 Item in eodem libro: "Hoc est donum Dei et secretum secretorum altissimum, in quo consuetudo non prodest, exercitium euanescit, quia est fatale munus et diuinitus collatum."64
petitionum: repetitionum P3      deam codd.: dicta P3      deam gratiarum: gratiam B      hoc P3BM: hec codd.      fecit P3B: facit M codd.      Item...collatum om. B per homoioteleuton      prodest: potest P3      et P3: om. codd.      collatum: colatum P3
[55] Item uirtus est uitare omnem rithmum et omnem rithmi speciem in prosaico dictamine. Rithmus est congrua et consona ordinatio dictionum, cum sillibarum equalitate prolata.
rithmi P3: rithmicam M codd.      Rithmus: autem add. P3      congrua et P3: om. codd. M      ordinatio P3: iunctura codd.      cum--prolata P3: regularem consonantiam commetul' et accentum, et diuisionibus et certam sillibarum in se continens equalitatem codd. M
[56] Item est uirtus non ponere aliquod uersum in prosaico dictamine, nullam enim habet prosa cum uersa germanitatem. Si autem oportuerit te accipere sententiam alicuius uersus, poteris imitare uersum in prosam hoc modo: "Plusquam ciuilia bella canimus per Amathios campos."65
Plusquam legi seq. Lucan 1.1: Postquam codd.      Amathios: Emathios Lucan 1.1
[57] Item uirtus est non ponere unam dictionem bis in una distinctione uel in proximiori, si fieri potest,|[67rb] quia tedium generat et sensus locutionis inculcatur. Iste autem dictiones indecenter et importune se offerunt dictatori: 'Quod', 'ut', 'michi', 'tibi', 'nobis', 'uobis', 'nostri', 'uestre', 'nostro', 'uestram', 'tuum', 'tuam', 'nos', 'uos', 'uestros', 'tuos', 'tuus', 'te', 'me', 'meus', 'mea', 'meum', 'ego', 'tu', 'nam', 'siquidem', 'equidem', 'quidem', 'scilicet', 'uidelicet' et 'cuius rei causa'. Prouideat sibi dictator et ponat pro continentibus contenta, quia eorum importunitas turpem facit fieri repetitionem, uel quia totus tractatus uituperatur.
dictatori: ut add. P3      uestre: nostre P3      tuum tuam nos om. P3      tuus om. P3      me: tuus uestrus tuum add. P3      mea: meam P3      quidem om. P3      uidelicet et P3: et om. codd.      contenta: contempta V      importunitas: importuditates M
[58] Item uirtus est diuidere conuenienter distinctiones suffragio punctorum, qui quandoque fieri debent suspensiui, quandoque plani. Nam per unum punctum falsum corrumpitur totus tractatus, et si subtiliter|[107ra] uolimus inspicere, quandoque in uno solo puncto totus sensus locutionis uariatur.66 Ponuntur enim puncti quandoque pro copula, ut cum dicitur "dilectis amicis, .M. .Y. et .C. et .Io." Et nota, quod quando puncti pro copula ponuntur, debent semper scribi erecti, quia uirgula sursum erecta locutionis sensum denotat incompletum. Puncti enim sunt quasi termini, quia sicut terminus diuidit agrum ab agro, ita puncti diuidunt distinctionem a distinctione et faciunt unamquamque propriiis terminis manere contenta. Plane siquidem punctus debet scribi, quando alicuius clausule sensus est decenter finitus.
conuenienter diuidere tr. P3      debent fieri tr. P3      corrumpitur om. P3.      tractatus: falsificatur add. P3      si P3: om. codd.      inspicere: respicere P3      solo om. P3      copula: cupula V      quandoque tr. codd. post copula      .M.--.Io.: .M. anratino .Io. et .O. V      .M. .L. .P. et .D. P3      unamquamque: unaqueque V      terminis manere M terminis meritis V: meris esse P3
[59] Item uirtus est, ut quemlibet distinctionem in tuo tractatu ita exornes, quod nimia uerborum paucitate non denudetur nec dictionum multitudine sensus locutionis confundatur.
nec P3: et codd.      locutionis: non add. codd.     rubr. om. P3

EXPLICIT TRACTATVS VIRTVTVM


1 In the works of Boncompagno, tractatus can either mean a treatise, that is: 1) a whole piece of writing with a distinct beginning and end; or a discussion, that is: 2) an oral discussion, or 3) a section within a written work. Following this last meaning, Palma cc. 33-49 is referred to at Oliva 8b.10 as the Tractatus punctorum. Boncompagno says the book titled Oliva contains a tractatus de privilegiis (Oliva cc. 2-38) and a tractatus de confirmationibus (Oliva cc. 39-60). However, the tractatus de privilegiis itself also contains several distinct treatises, including one on privileges granted by ecclesiastical prelates (Oliva cc. 6-18) and one on privileges granted by emperors and kings (Oliva cc. 19-35). For another discussion of tractatus, see Oliva1.10, note 27.

2 Boncompagno employs several different meanings of stilus in his writings. See my Index rhetoricus in operibus Boncompagni s.v. stilus.

3 This epithet for Christ, often used by Boncompagno, was coined in I Tim. 2.5 and theologically elaborated in Augustine Enarratio in Psalmum 29.2-3. Boncompagno also applies it to the priestly office in Boncompagnus5.20.1 §4; to the pope in Boncompagnus 3.1.6, 5.23.1 §5, §6 and Rhetorica novissima 5.3.1.2.

4 Boncompagno's Christological-biblical treatment of the stilus humilis corroborates the theory of ERICH AUERBACH, expressed in "Figura" Archivum Romanicum 22 (1938) "436-489, tr. RALPH MANNHEIM in Scenes from the Drama of European Literature (1959) 11-76; "Sermo humilis" Romanistische Forschungen 64 (1952) 304-64 tr. RALPH MANNHEIM in Literary Language and its Public in Late Latin Antiquity and in the Middle Ages (Princeton 1965) 27-66. This theory was most influentially argued in Mimesis: Dargestellte Wirklichkeit in der abendländische Literatur (Bern 1946) tr. WILLARD TRASK (Princeton 1953). AUERBACH found patristic theoretical support for his thesis, chiefly Augustine, but he does not cite corroborating evidence from a medieval literary theorist. It is not clear whether later scholarship has sought such evidence. On the doctrine of styles: FRANZ QUADLBAUER Die antike Theorie der genera dicendi im lateinische Mittelalter österreichische Adademie der Wissenschaften, Phil.-hist. Kl., SB vol 241-2 (Vienna 1962). See also <De vitiis evitandis et cursibus servandis in dictamine> 1.1.

5 Boncompagno himself began the Oliva in an elevated manner, like John the Evangelist drawing on the power and imagery inherent in Genesis.   Also dealing with the beginning of John's Gospel, Alexander Neckam's Corrogationes Promethei  were partially edited by P. MEYER Notices et extraits des mss de la BN 35 (1896) 641-682 (Desiderans vero pleniorem expositionem super initium Johannis, querat opus nostrum rudes informans in multis, quod nuncupavimus Corrogationes Promethei).

6 Ioh. 13.23 and Amos 3.7.

7 For the twelfth-century translation of Johannes Chrysostom's homilies on Matthew into Latin, see M. FLECCHIA, "La Traduzione di Burgundio Pisano delle Omelie di S. Giovanni Crisostomo sopra Matteo" Aevum 26 (1952) 113-130 and PETER CLASSEN Burgundio von Pisa: Richter, Gesandter, Uebersetzer SB Heidelberg Philos.-Hist. Kl. 1974 no. 4. Translations from the fifth, sixth and ninth centuries are discussed in JEAN-PAUL BOUHOUT "Les traductions latines de Jean Chrysostome du ve aux xvie siecle" in GENEVIEVE CONTAMINE ed. Traduction et traducteurs au moyen age : actes du colloque international du CNRS, organise a Paris, Institut de recherche et d'histoire des textes, les 26-28 mai 1986 (Paris, Presses du CNRS, 1989) 31-39 at 32-35. On patristic Greek available to Boncompagno: ALBERT SIEGMUND Die Ueberlieferung der griechischen christlichen Literatur in der lateinischen Kirche bis zum zwoelften Jahrhundert Veroeffentlichung des Byzantinischen Instituts Scheyern (Muenchen-Pasing: Filser-Verlag, 1949) Bayerische Benediktinerakademie. Abhandlungen Bd. 5

8 In Palma 26.4 Boncompagno quotes Jesus Christ to make criticism of the Orleans dicatators' use of the initial proverbium. Although Boncompagno occasionally used 'proverb' as 'folk saying' (De obsidione Ancone 2, Cedrus6.27) he more often understood it as a pithy saying containing an obscure meaning. Making a distinction between sententia and proverbs, he was opposed to initial proverbs because of their obscurity. But he allowed that obscurity was contextual and relative: a initial proverb which might seem obscure to others could be well understood by a particular addressee (for example: Boncompagnus 6.10.17, <De vitiis evitandis et cursibus servandis in dictamine> 2.8). Boncompagno taught that preambles must be composed to correspond closely to narrations and he stressed clarity of communication. The French masters said his criticism of proverbs and obscurity demonstrated that he lacked litterature (Boncompagnus 1.18.1). --- More or less general sententiae might be appropriately used in preambles, but quoted authorities--with the likely exception of the Bible and possible exception of canon and civil law--were unlikely to fit the narrations and were not original. His championing of originality is tested in Rhetorica novissima prol. 2-9.  On authorities: Boncompagnus 5.20.1 §10, 5.22.4 §1, <De vitiis evitandis et cursibus servandis in dictamine> 2.8, Rhetorica novissima prol. 2, 5, 2.2.2, 2.3.1-2 (but see Oliva 1.1).

9 For the twelfth-century ars praedicandi, see XXX; for Boncompagno's mentions of preaching: Palma 7, Boncompagnus 5.9.8, 5.20.1 §13-§15, 5.20.6-7; Rhetorica novissima 9.4.5.

10Quinque tabule salutationum 4.26-27, Isagoge3.80, Mirra5.3.

11Boncompagnus3.19.

12Boncompagnus3.19.4, 5.11.3.

13Isagoge3.80, Boncompagnus3.7.2, 5.10.11-13 .

14Boncompagnus3.20.29, 5.10.20; see also 4.7.1-2, 6.5.7-20.

15Boncompagnus5.8.8, 5.10.1-4, 5.10.8, 5.10.9, 5.10.15.

16Boncompagnus3.20.32.

17Boncompagnus3.20.28, 5.10.16-18.

18Boncompagnus3.20.31, cf. 3.15.3.

19Oliva9.12; Boncompagnus5.9.8.

20 See below, note 25.

21 See the speech of Ugolinus Gosia in De obsidione Ancone29 (ZIMOLA ed. XXX). The distinction between the agent and action (speaker and spoken, question and questioner etc.) is common in Boncompagno's writings, especially considering the fact that this distinction underlies most of his etymological discussions.

22 Cf. Juv. 7.135

23 See Palma prol. 1 (Rogo igitur illos, ad quorum manus hic liber pervenerit, quatinus ipsum dare non velint meis emulis, qui raso titulo me Quinque salutationum tabulas non composuisse dicebant...) and Oliva 1.11 (Coniuro per Omnipotentem furtiuos depilatores, ne abrasis titulis ipsos excorient, sicut quidam meos alios libros turpiter excoriarunt.) For comparisons: De amicitia 38, Boncompagnus4.4.22, 6.2.33.

24 Cf. Peter of Blois Ep. 27 (PL 93C): ...prurientes carnalis insolentie motus... cilicio... cohibere.

25 Alexander Neckam In Ecclesiasten 1.11 v. Eccl. 2.2 (Cambridge, Trinity College, R.16.4, fol. 141va): Et ut ad parva descendam, quanto amplius a facie terre elongata est testudo beneficio aquile evecta ad superiora, tanto casum timuit graviorem. Multi enim tolluntur in altum [cf. Psal. 67.19], ut lapsu graviore ruant. See Alexander Neckam Novus Esopus 2 (ed. XXXXX), which gives three different versions of the fable of the eagle and the tortoise, though based on the ordinary Romulus. G. THIELE Der lateinische Aesop des Romulus und die Prosafassung des Phaedrus (Heidelberg 1910) and L. HERVIEUX Les fabulistes Latins depuis le siecle d'Auguste (21892). See Rota veneris 9.2, Prooemium ad Summam Institutionum Azonis; echos of this passage at Boncompagnus 1.18.14, 1.23.2 §4, 5.20.1 §2, 6.7.4, and in Thomas of Capua Summa dictaminis prol. I. (ed. EMMY HELLER 10): Sed ve illis, qui dicunt bonum malum...docentes quod non primario didicerunt, volare volentes, antequam pennas idoneas produxerint ad volandum... The fable originated in Aesop and was translated to Latin in Phaedrus Liber Fabularum 2.6.4.

26 Horace Epist. I.3.19-20. Cf. Isagoge prol. 1; echos of this passage at Boncompagnus 1.18.9, 1.18.12.

27 Cf. Disticha Catonis 4.5 (ed. BOAS, Amsterdam 1952) 199: Eger dives habet nummos, se non habet ipsum.

28 If this reading is correct, the inclusion of 'nam' in the list of (primarily postpositive) words which should not begin clauses is puzzling, because in Boncompagno's writings 'nam' almost always begins a sentence. Some exceptions are: 1) as a postpositive (Oliva 17.5, . In the Isagoge 'nam' is listed among conjuctions of pre\postpositive order, which should never begin a letter or treatise.

29 See <De vitiis evitandis et cursibus servandis in dictamine> 1.2.

30 For similar forms, see: Boncompagnus 3.10.3 (si res parit odium); 5.6.2 (si res postulat); 1.18.6, 1.23.3, 6.10.18, Rota veneris 16.1 (se habere).

31 I Cor. 5.6, Gal. 5.9. Cf. Boncompagnus 1.13.4, 1.23.2 §2, 1.25.11 §1, 5.22.4 §2, Epistola mandativa ad comites pallatinos §15.

32 See below, Tractatus virtutum §15 and §17.

33 Repeated in De malo senectutis et senii 2.6

34 For a moderate criticism of Aristotle's  Rhetoric, see Rhetorica novissima prol. 5.

35 See above, §13, which says that 'quoniam' may better be placed at the beginning of any treatise than 'quia'. The contradiction is resolved below, §17.

36 For the difference between construction and apposition, see Boncompagnus1.1.

37 Gerardus Scambecchi, bishop of Bologna (1187-1198). See Oliva49.1.

38 Apart from here (Tractatus virtutum §21), this word does not appear elsewhere in Boncompagno's works.

39 On the rhetorical figure permutatio: Rhetorica ad Herennium 4.46; see also Bene da Firenze Candelabrum 2.47, ed. ALESSIO 67.

40 Aside from Boncompagno's opinion that 'nullatenus' is close in meaning to 'numquam' but incompletely negative, this passage is unclear. In his own writings their are instances of 'nullatenus' which seem to have no temporal meaning (De amicitia 3 etc.), and indeed in other MSS besides the base MS (P3) it is not 'nullatenus', but rather 'nullomodo' which is likened to 'numquam', which accords much better with usage in the entire opera Boncompagni. However in these MSS this passage is quite corrupt.

41 The negative 'non' should not be understood as included here, because it is given as an example of a single word clause in Palma 36 and it ends these clauses: Quinque tabule salutationum 4.5, 5.27, Tractatus virtutum §53, Palma 8, Oliva 5.5, Isagoge1.37, 2.31, Boncompagnus 1.14.1, 6.10.2 and these sentences: Quinque tabule salutationum4.7, Tractatus virtutum §4, §18, §53, Palma 5.4, Oliva18.33, Boncompagnus 1.23.13rubr. Boncompagno maintained this precept in his writings, with a single exception (Rota veneris 1: Sub scabellum vero pedum ipsius universas ab ipsius universas ab istis inferius constituo, quia in eis turpissima est voluptas et iocundatio nulla.)

42 Cf. Isagoge 2.54.

43 See below, Tractatus virtutum §58, Notule auree 12, 17, Palma 34, 36-37, 42, 44, Isagoge 2.36, 2.42, 2.50.

44 RONALD WITT "Bene of Florence..."

45 Not identified. The same definition of prose dictamen is given in Palma 6.2-3.

46 Gen. 2.16-17. This verse is again used in Rhetorica novissima 9.2.5, to show that God invented the rhetorical figure transumptio, using lignum in place of fructus.

47 In his De obsidione Ancone 1 (ZIMOLO ed. XXX), Boncompagnus names Flavius Josephus among his model historians and used the Bellum Judaicum.

48 For Buchimenon, see Palma 1.2; he is quoted above Tractatus virtutum §7, §14, §16, and below §54. Ovid may also have used a pseudonym (Lygdamus): see GEORG LUCK, in The Cambridge History of Classical Literature 2.3 The Age of Augustus ed. E.J. KENNEY (Cambridge 1982) 116.

49 For a similar construction, see below, Tractatus virtutum §45.

50 For a similar construction, see Boncompagnus 4.6.7.

51 This passage and the following arguments against the majestic plural (Tractatus virtutum §42-§49) are discussed by FRANZ LEBSANFT "Kontinuität und Diskontinuität antiker Anrede- und Grussformen im Romanischen Mittelalter: Aspekte der Sprach- und Gesellschaftskritik" in Kontinuität und Transformation der Antike im Mittelalter ed. WILLI ERZGRäBER (Sigmaringen 1989) 285-299 at 292-3 and by Ronald Witt "". See also Isagoge 2.20, 2.47, Notule auree 9 and Boncompagnus 1.13.1 §1, §2, 1.23.3 §2.

52 For Cicero's usage: CONWAY "The Use of the singular NOS in Cicero's letters" Transactions of the Cambridge Philological Society 5 (1889) 1-79; IDEM New Studies of great Inheritance (1921) 1.17.

53 For another contemporary argument against the majestic plural, see ELIZABETH REVELL The Later Letters of Peter of Blois no. 51 (ca. 1200-1211) 230-234. Peter limits his argument, based on the Bible and church fathers, to documenting the fact and reason why God is usually addressed in the singular, unless the Trinity is specifically meant.

54 Not identified. Perhaps Lucius Anneus Gallio, the brother of the philosopher Seneca, and proconsul of Achaea in 52, where he refused to consider a case brought before him by some Jews against Paul (Acts 18.12). -- The latter part of this paragraph has an ultimate source in the seventh beatitude (Matt. 5.10), although the proximal source may be in one of the epistles (I Corinthians 4.12, II Corinthians 4.9, II Thessalonians 1.4, II Tim. 3.12).  Cf. also Acts 1.17.

55 For imperial mandates, see Oliva c. 35; for other legal maxims, see Isagoge 2.39.

56 On the subscription of cardinals, see WERNER MALECZEK Papst und Kardinalskolleg von 1191 bis 1216 (Wien 1984) 320-324.

57 Literature on Constantine the African: HEINRICH SCHIPPERGES Die Assimilation der arabischen Medizin durch das lateinische Mittelalter Beiheft 3 of Sudhoffs Archiv (Wiesbaden 1964) 17-54; HERBERT BLOCH Monte Cassino in the Middle Ages (Rome-Cambridge Mass., 19XX) 1.98-110, 1.125-134; art. by VERA VON FALKHAUSEN in DBI; MARIE-THERESE D'ALVERNY "Translations and Translators" in Renaissance and Renewal in the Twelfth Century edds. R.L. BENSON and GILES CONSTABLE (Cambridge Mass. 1982) 421-462 at 422-426; DANIELLE JACQUART "Aristotelian Thought in Salerno" in PETER DRONKE ed. A History of Twelfth-Century Western Philosophy (Cambridge 1988) 407-428 at 411-416.

58 Sap. 15.13.

59 Luc 6.44.

60 For this phrase, see also Liber .X. tabularum prol.

61 Cf. Horace De arte poetica 1-8.

62 Euriale, the second of the three Graces, or perhaps Peitho (lat. Suada, see Cicero Brut. 59), the goddess of persuasion, sometimes accounted as a Grace. Cf. Martianus Capella De nuptiis Philologiae et Mercurii 2.132 and Myth. Vat. Tert. 229.19-25, 252.37-253.3; Pasithea, Euriale, Euprosimne (Euphrosyne),

63 For three meanings of eloquence, see Rhetorica novissima 2.1.3.

64 Cf. Plato Phaedrus 245. For the Secretum secretorum of Pseudo-Aristotle, see LYNN THORNDYKE "The Latin Pseudo-Aristotle and Medieval Occult Science" Journal of English and Germanic Philology 21 (1922) 229-258; Pseudo-Aristotle, the Secret of secrets: sources and influences W.F. RYAN and CHARLES B. SCHMITT edds. (London: Warburg Institute, University of London, 1982). For Boncompagno's interest in the occult sciences, see Boncompagnus 1.18.14. This epithet may also suggest he planned the book to appeal to medical students. Cf. Boncompagnus 1.16.2.

65 Lucan De Bello civili 1.1-2: Bella per Emathios plus quam civilia campos, Iusque datum sceleri canimus... For another example of verse translated to prose, see Isagoge 2.39.

66 For examples, see Rhetorica novissima 7.3.1-3.

***
© Steven M. Wight, Los Angeles 1998
Scrineum © Università di Pavia 1999